27 بازدید تقریرنویسی، از سنتهای بسیار مهم و مؤثر در حوزههای علمیه است. تقریر، به ارائه نظرات درس استاد، به بیان شاگرد گفته میشود. سه روش رایج تقریرنویسی، شامل «تقریر مکتوب تفصیلی»، «تقریر مکتوب اجمالی» و «تقریر شفاهی» است. تقریر مکتوب تفصیلی، شامل ارائه کامل محتوای درس استاد به بیان شاگرد است. تقریر مکتوب اجمالی، به ارائه درس استاد بهصورت فشرده، شامل مسئله، متن و نتیجه، اطلاق میشود. تقریر شفاهی، به ارائه شفاهی درس استاد توسط شاگردان مورد تأیید استاد، برای دانشپژوهان دیگر گفته میشود. ویژگیهای عام تقریرنویسی شامل مواردی مانند رعایت امانتداری، تبدیل قالب خطابی به قالب نگارشی، تقویت متن و ثبت مستندات و منابع، رعایت تقدم و تأخر در ذکر آراء و اقوال، سازماندهی و سیر منطقی مباحث، پرهیز از مطالب حاشیهای و زائد، اتقان و استحکام در بیان اقوال و آرای علما، استفاده از منابع متعدد و معتبر، تبیین آرای علمی و ادله ارائه شده توسط استاد، تبیین رأی استاد و رعایت اخلاق پژوهش در نقد و نقل اقوال است.
با توجه به اهتمام مراجع عظام تقلید و بزرگان حوزوی به سنتهای اصیل حوزه در امر پژوهش و تأکید مدیر محترم حوزه به احیای سنت تقریرنویسی و با استناد به بند 27 سیاستها و برنامههای پژوهشی[1] و بند 14 سیاستها و برنامههای آموزشی[2] منشور حوزههای علمیه، «شیوهنامه تقریرنویسی دروس خارج» تدوین شده است.
بهجهت تحقق روزآمد تقریرنویسی و بهرهمندی از ابزارهای جدید در ساماندهی آن و با عنایت به بند 3 و 27 سیاستها و برنامههای پژوهشی منشور حوزه های علمیه، «بسته آییننامه های سامانه تقریرات» جهت اجراییسازی طرح سامانه تقریرنویسی، ارائه شده است.
سامانه تقریرنویسی، بستری آموزشی، پژوهشی و اطلاعرسانی است که وظیفه گردآوری، غنیسازی، طبقهبندی، ارزیابی و فراهم کردن زمینه گفتگو پیرامون تقریرات و تحقیقات علمی طلاب، در فضای مجازی را برعهده دارد و با استفاده از فناوری اطلاعات، خدمات مورد نیاز مدرسان، طلاب حوزوی و علاقهمندان به دروس حوزوی را ارائه میکند و در این آییننامه، به اختصار «سامانه» خوانده میشود.[3] فاز نخست اجرای سامانه، منحصر به ارائه محتوای علمی سطح خارج حوزه علمیه است. این سامانه، امکان تنظیم تقریرات متنی، فایل صوتی و تصویری دروس، نقد و بررسی و نظرات علمی حول تقریرات را دارا میباشد و میتواند در راستای احیای سنت تقریرنویسی علمی، اهداف ذیل را محقق نماید:
– دسترسی آسان، سریع و بهروز طلاب، اساتید و علاقهمندان به تقریرات؛
– شناسایی استعدادهای یرتر و مقررین فعال؛
– زمینهسازی برای رشد تقریرات علمی و پژوهشی؛
– بهرمندی از دستاوردهای حوزه علمیه در فضای مجازی؛
– بسترسازی برای تضارب آراء، رشد و تکاپوی علمی با محوریت تقریرات حوزوی؛
– ارزشیابی دروس و تقریرات از حیث کمی و کیفی؛
– احیای سنتهای حوزوی متناسب با رشد فناوری و فضاهای مجازی؛
– ارتقای سطح کمی و کیفی نگارش و تحقیقات طلاب؛
– تقویت روحیه و انگیزه طلاب جهت تحقیق و تقریرنویسی؛
– بسترسازی جهت توسعه علوم دروس خارج.
این سامانه، بدون محدودیت جغرافیایی، محتوای علمی حوزههای علمیه شیعه را ارائه و بارگذاری میکند. البته گام نخست اجرایی سامانه، منحصر به سطح خارج از حوزه علمیه قم و محدود به معرفی 20 درس از اساتید سطح خارج شهر مقدس قم، با قابلیت بارگذاری تقریرات و صوت و تصویر جلسات دروس آنان میباشد. سامانه در گستره علوم حوزوی، از قبیل فقه، اصول و علومی که دارای کرسی درس خارج خواهند شد، فعالیت مینماید. مقررین با عضویت در سامانه، دارای پروفایل و پنل شخصی و میزکار بوده و میتوانند از چند استاد، تقریر متنی خود را بارگذاری کنند. انواع تقریرات متنی قابل بارگزاری، شامل چند الگو است:
تقریر تلخیصی: ارائه مستند رئوس و سر فصل مطالب درس استاد به بیان شاگرد.
تقریرتفصیلی: دارای چهار شیوه ذیل است:
- نگارش کامل متن درس، با تحفظ بر بیان استاد و به اصطلاح نگارش واو به واو مطالب درس؛
- نگارش کامل محتوای درس، با بیان شاگرد؛
- نگارش کامل محتوای درس، همراه با شرح و رفع ابهامات؛
- نگارش کامل محتوای درس، همراه با نقد و برررسی؛
فعالیتها در این سامانه، مشمول آییننامه حمایتی و انگیزشی عضویت و فعالیت است که از آن جمله، میتوان به طرحهای انگیزشی مانند ایجاد رقابت بین کاربران، از طریق تأیید کردن اشاره کرد. برگزاری رویدادهای جشنواره تقریرنویسی، بر اساس کمیت و کیفیت فعالیت در سامانه و تقدیر از برگزیدگان، از دیگر زمینههای موجود در سامانه تقریرنویسی است.
الگوی درس عالی معارف کلامی
سنت جاری حوزههای علمیه، تمرکز بر حوزه مباحث فقهی و اصولی بوده و حوزههای معارفی دیگر، مانند کلام، اخلاق و تفسیر، بهصورت ضمنی، مورد توجه بوده است؛ لذا آنگونه که در فقه و اصول به مدارج عالی اهتمام بوده و طلاب تا سطوح درس خارج پیش میرفتهاند، در دیگر حوزههای معارفی، این توجه و برنامهریزی وجود نداشته است و حال آنکه باید در حوزههای معارفی دیگر، فهم اجتهادی رشد کرده تا شاهد ایجاد ظرفیت پاسخگویی به مسائل روز در آن حوزهها باشیم. رشد و گسترش دامنه تحقیقات در علم کلام، میتواند مبنای رشد و تعالی دیگر علوم قرار گیرد. سطح عالی علمی و پژوهشی در این علم، باید مانند فقه و اصول ارتقاء یافته و درس عالی[4] این حوزه علمی، توسعه کمی و کیفی پیدا کرده و به رسمیت شناخته شود.
به این منظور، تحت نظارت علمی حجتالاسلام و المسلمین محمدتقی سبحانی، با بهرهمندی از جمعی از اساتید عالی حوزه،[5] طرحی با موضوع «الگوی درس عالی معارف کلامی» تنظیم گردید[6] که در ادامه، گزارشی اجمالی از آن ارائه میشود.[7]
کلیات الگوی ارائه دروس عالی کلام اسلامی در حوزه علمیه، طرحی است که باید بر اساس آن دستورالعمل، وضعیت موجود این حوزه علمی، بهطور دقیق، شناسایی و الزامات و ملاحظات اجرایی دروس عالی در آن، احصاء گردد تا در گام بعد، نسبت به اجرایی شدن آن، برنامهریزی شود. درس عالی کلام، با هدف تربیت طلاب در مسلط شدن بر روش استنباط معارف از منابع دینی برگزار میشود. در این درس، معمولا یکی از مسائل کلامی مطرح شده و با تمرکز بر چند منبع اصلی، پس از نقل اقوال و نقد آنها، آن مسئله بهصورت مستدل و با توجه به ادله اربعه بررسی میشود و در پایان، نظر نهایی استاد ارائه میگردد. طلاب علاقهمند، بعد از گذراندن دوره سطح معارف کلامی و اعتقادی، بهمنظور تربیت مجتهد در این حوزه علمی، وارد این مرحله از تعلیم و تعلم میشوند که با همان روشها و فرآیندهای دروس خارج فقه و اصول رایج است. مهمترین ضرورتهای پرداختن به این ایده، «رشد و توسعه علم کلام و روششناسی آن»، «نقش زیرساختی کلام نسبت به علوم اسلامی و برنامهریزی اجتماعی»، «جدید شدن مسائل و مقیاس کلام و علم کلام»، «خطر هجمه فرهنگ و نظام فکری-اعتقادی غرب» و «خلاء تحقیق و محقق کلامی در منابع وحیانی» است.
طبیعتا برای اجرای موفق این طرح و وصول به اهداف، توجه به اصول و سیاستهایی ضروری است، مانند اینکه درس عالی کلام به فراخور شرایط اساتید و یا شاگردان و یا شرایط اجتماعی، میتواند موضوعمحور و یا شبههمحور پیش رود. از حیث موضوعات هم میتواند متنوع باشد، مثلا همزمان درس توحید و امامت و یا موضوعات فرعیتر، مانند اختیار یا بداء و یا برزخ و عدل و … برگزار شود. یا میتوان دو دوره پنج ساله تعریف کرد به این صورت که پنج سال نخست، عمومی و بر پایه ارائه موضوعات و سرفصلهای کلامی و پنج سال بعد هم تخصصی و بر پایه مسئلهشناسی کلامی و شبهات کلامی روز جامعه دنبال شود. از دل خلاقیتهای اساتید، الگوها و ضابطههای ارائه مباحث بهدست میآید. توجه توأمان به دروس عالی کلام و دروس عالی اصول علم کلام، باید مد نظر باشد. البته این بهمعنای توقف و ترتب درس عالی کلام بر درس عالی اصول کلام نیست. همانگونه که دروس خارج فقه و خارج اصول فقه، در کنار هم مورد توجه و برگزاری است.
رشد دروس عالی کلام، مستلزم تأمین همه شرایط علمی مربوط به این حوزه درسی است. بهطوری که وابستگی طلاب حوزه کلام، به طی نمودن مدارج علمی فقهی مانند مصاحبههای خارج فقه و اصول از میان برود. آن دسته از نیازمندیهایی که سیاستگذاری آموزشی ایجاب میکند، باید در توجه به درس فقه و اصول تأمین شود، با داشتن دروس منظم و اجتهادپرور کلام و حفظ تمرکز طلاب حوزه کلام، برآورده خواهد شد.
در روش اجرای درس، فرض کارآمدتر و پیش برندهتر، این است که بین فعالیت استاد و شاگردان در ضمن یک کار تیمی و پژوه محور تجمیع شود تا با هدایت علمی استاد، از سویی و کار پژوهشی شاگردان بهصورت گروههای مختلف علمی، از سوی دیگر، درسهای خارج بهصورت «محصولنگر» برگزار شوند. حضور همه گرایشهای عقلگرا و نصگرا در کرسیهای درس عالی، یکی از اولویتهاست و نباید کرسیها به گرایش خاص یا رویکرد خاصی مقید و منحصر شود. موفقیت در دورس عالی، منوط به داشتن بنیه قوی علمی است که در دروس سطح تأمین میشود. همانطور که در دروس خارج فقه و اصول شاهدیم، بهواسطه طی کردن دوره مقدمات و سطح در حوزه فقهی و اصولی، طلاب در دوره خارج، از قوت و آمادگی کافی برخوردارند. درباره علم کلام هم باید درسهای کلام در دوره سطوح، از سیاستگذاری و برنامهریزی منسجمی برخوردار شده و به مرور با فعال شدن دروس عالی کلام، این ظرفیتسازیها و تمهیدات ملاحظه گردد. استاد درس عالی کلام، علاوه بر داشتن پیشنیازهای علمی مشترک در ارائه بحث اجتهادی مانند علوم ادبی، علوم بلاغی، علم کلام، علم رجال و درایه و فقه الحدیث، علوم قرآن و حدیث، علم تاریخ، علم اصول و فقه، میبایست در زمینه تسلط بر علم کلام و توانایی طرح و نقد دیدگاههای کلامی، قدرت استنباط معارف اعتقادی از منابع، دارا بودن مبانی و روششناسی استنباط معارف اعتقادی و علوم مرتبط با علم کلام (منطق، فلسفه اسلامی، فلسفه غرب و الهیات دیگر ادیان) نیز صاحبنظر باشد. البته قطعا برای حضور در درس عالی کلام، مانند دیگر دروس متداول تحقیقی و خارج فقه و اصول در حوزه، نیازمند در نظر گرفتن شاخصها و شرایطی است. از نظر دانشی، آشنایی با علم کلام و مبانی و قواعد و روشها و گرایشهای کلامی لازم است. به این منظور، میتوان اتمام سطح سه همراه با مصاحبه علمی و با پیشنیازهای درسی علم کلام را معیار قرار داد. اخذ تأییدیه و یا معرفی طلبه داوطلب توسط اساتید مشهور، جهت داشتن صلاحیت برای شرکت در درس عالی کلام نیز میتواند مورد لحاظ قرار گیرد. ارائه درس، میتواند بهصورت استادمحور باشد. بر این اساس، استاد تمام مباحث را قبل از درس، طبق یک نظم منطقی تدوین کرده و در کلاس ارائه میدهد. سبک معمول دروس خارج نیز بر مبنای این سبک است. از مزایای این سبک، میتوان به قابلیت برگزاری کلاس بدون محدودیت شاگردان، سیر منطقی منسجم در ارائه مطالب و زمانبندی مشخص کلاس درس اشاره نمود. این سبک با تمام امتیازات، کاستیهایی مانند تأخیر در کسب ملکه اجتهاد، محدود بودن نسبی زمان پرسش و پاسخ و ناهمگونی سطح طلاب را نیز شامل میشود.[8] روش دیگر، این است که استاد در هر جلسه، با طرح مسئله خویش و پیش از بیان اقوال و جمعبندی مطالب، از طلاب درخواست میکند که پیرامون مسئله مورد نظر، اظهار نظر کنند. در این سبک، استاد هنگام تحلیل و بررسی توسط شاگردان، مباحث را کنترل نموده و جهتدهی مینماید و در پایان نیز به جمعبندی مباحث میپردازد. از محاسن این روش، میتوان به پویایی شاگردان، تضارب آراء و تقویت مهارتهای لازم برای کسب ملکه اجتهاد اشاره نمود. همچنین تشتت و پراکندگی مباحث مطروحه در کلاس، تعداد محدود شاگردان و طولانی بودن جلسات درس، از پیامدهای منفی این سبک است. میتوان مباحث را بهصورت ترکیبی، از روشهای گذشته ارائه کرد. در این شیوه، تدریس استاد، در یک بخش و نظارت بر مباحثه و تحلیل طلاب، در مرحله بعد انجام میشود. شاگردان شاخص استاد، میتوانند در دو زمان صبح و عصر، درس را در حضور استاد ارائه دهند. استاد، محتوای درس را قبل از برگزاری، بهصورت مکتوب ارائه میدهد، سپس در مرحله دوم، همان محتوا تدریس میگردد.[9] از ویژگیهای مثبت سبک استاد و شاگرد، این است که چون شاگرد محدوده مطالب تدریس استاد را دقیق میداند، به سهولت قادر خواهد بود که ابهامات ذهنی خویش را برطرف نماید. علاوه بر آن، شاگردان خود را مستغنی از نوشتن در کلاس درس و عدم درک عمیق مطالب استاد میدانند. همچنین استاد خود را ملزم به سنجیدهگویی سخن دانسته و با پرهیز از تشتت و پراکندگی مطالب، تقریرات منسجم و دقیقتری را به شاگردان ارائه میدهد. از معایب چنین روشی، میتوان به وقتگیر بودن آن و تنبلی و کمکاری شاگردان اشاره کرد.[10]
الگوی درس عالی تفسیر قرآن کریم
ویژگیهای مشترک درس خارج فقه با دیگر دانشهای حوزوی، قابلیت کشف و تسری به ساحت علوم دیگر است. رسیدن به اجتهاد یا درجاتی از آن، منحصر در دانش فقه نبوده، میتوان قالب و یا فرآیند و یا الگوی درس خارج فقه را به علومی چون تفسیر نیز تسری داد. اهتمام ذاتی حوزههای علمیه، بر بهرهمندی تخصصیتر و عمیقتر از معارف قرآن کریم است و روشن است که هر قدمی در این مسیر، از دغدغههای مهم دلسوزان حوزه است. امکان رسیدن به این هدف، در تمهیدات برنامهریزیهای کلان حوزه وجود دارد. یکی از این زمینهها، ظرفیت برگزاری دروس عالی است[11] که میتوان برنامههای تعلیمی و تحقیقی علم تفسیر را در ضمن آن ارتقاء داد.
به این منظور، تحت نظارت علمی حجتالاسلام والمسلمین محمد فاکر میبدی، با بهرهمندی از جمعی از اساتید عالی حوزه،[12] طرحی با موضوع الگوی درس عالی تفسیر قرآن کریم تنظیم گردید[13] که در ادامه، گزارشی اجمالی از آن ارائه میشود.[14]
درس عالی تفسیر، كشف مراد الهی در آیات و مقاصد، بهگونه روشمند، ضابطهدار و همراه با رعایت مبانی و قواعد تفسیری و دیگر پیش فرضهای مورد نیاز مفسر است كه گاهی، همراه با ابداع و نوآوری در مقام استظهار، گاه، توأم با نقد دیگر اقوال تفسیری و گاه، با جری و تطبیق و كشف مصادیق جدید، با نگاه به پیام كلی مأخوذ از آیه همراه است و استاد سعی دارد علاوه بر فرآیند تفسیر، با بررسی و نقل اقوال، چه بر اساس متن خاص و یا خارج از متن تفسیری ویژهای، دریافت اجتهادی مراد استعمالی و جدی را بر اساس استظهار روشمند از آیات، به شاگرد منتقل دهد تا در او نیز روش تفسیر اجتهادی، ملكه گردد.
هدف غایی از دروس عالی تفسیر، برداشتن گامی در جهت رسیدن به نقطه مطلوب تدریس تفسیر، در عالیترین سطح، یعنی دروس عالی تفسیر و تولید و انتاج طلاب مجتهد در تفسیر و اثبات جایگاه منبعیت قرآن، توسعه و تعمیق آن در حوزههای علمیه، نسبت به دیگر مراکز اسلامی در جهان است.
در توضیحی اجمالی در باب مقایسه روش درس عالی تفسیر و درس خارج فقه، باید گفت گرچه آیاتالاحکام بهشکلی میتواند وجه مشترک بین فقه و تفسیر باشد؛ اما فقه، ملکه علم به احکام شرعی، از طریق ادله تفصیلی است؛[15] لکن تفسیر، کشف و بیان مراد الهی از آیات قرآن است. با توجه به ابعاد مختلف آیات قرآن و موضوعات متعدد، مانند اعتقادات و اخلاقیات و احکام، مقوله تفسیر، موضوعا و ماهیتا، با فقه تفاوت دارد؛ اما میتوان با لحاظ روش و شاخصهای مشترک و خاص، فرآیند درس عالی تفسیر و شرایط آنرا کشف و شرح نمود.[16]
البته، قطعا برای حضور در درس عالی تفسیر، مانند دیگر دروس متداول تحقیقی و خارج فقه و اصول در حوزه، نیازمند در نظر گرفتن شاخصها و شرایطی است. از نظر دانشی، آشنایی با علوم قرآن و مبانی و قواعد و روشها و گرایشهای تفسیر و نیز علوم حدیث، یعنی تاریخ و منابع و جوامع حدیثی فریقین، فقهالحدیث، درایهالحدیث و مبانی و قواعد رجالی لازم است. به این منظور، میتوان اتمام سطح سه، همراه با مصاحبه علمی درباره پیشنیازهای درسی علوم قرآن و تفسیر، اعم از مبانی، قواعد، روشها و گرایشهای تفسیر و مبانی و قواعد رجال، درایه و فقهالحدیث را معیار قرار داد.[17] اخذ تأییدیه و یا معرفی طلبه داوطلب توسط اساتید مشهور، جهت داشتن صلاحیت برای شرکت در درس عالی تفسیر نیز میتواند لحاظ قرار گیرد.
درباره شاخصهای لازم برای تدریس درس عالی تفسیر نیز حداقلهایی بهعنوان پیشنیازهای خاص وجود دارد. استاد درس عالی تفسیر، علاوه بر داشتن پیش نیازهای علمی مشترک، در ارائه بحث اجتهادی، مانند علوم ادبی، علوم بلاغی، علم کلام، علم رجال و درایه و فقه الحدیث، علم تاریخ، علم اصول و فقه، میبایست در زمینههای دیگری نیز صاحبنظر باشد. در مجموع، این پیشنیازها درباره شناخت قرآن، بهعنوان یکی از شروط اجتهاد را میتوان به دو بخش تقسیم کرد که تحصیل آنها، بهعنوان پیششرط اجتهاد، لازم و ضروری است:
اول: موضوعات کلی که ماهیتی اصولی دارند، مانند: حجیت قرآن، ارتباط قرآن و سنت، قلمروشناسی امکان استنباط از قرآن برای غیرمعصومان، بررسی میزان نقش شأن نزول در نحوه استنباط احکام و قواعد بهرهمندی از آن، قلمروشناسی آیاتالاحکام و معیار آن، سیاقهای قرآن و چگونگی بهرهمندی از آنها در استنباط، ناسخشناسی قرآن، قواعدشناسی قرآن. موضوعاتی از این قبیل، در علم اصول فقه یا علوم دیگری، مانند فلسفه اصول و فلسفه فقه بررسی میشوند؛ اگرچه اثری از طرح بعضی از این امور، در علم اصول فقه کنونی دیده نمیشود؛
دوم: موضوعاتی که ماهیتی اصولی ندارند و در علم اصول بررسی نمیشوند، مانند: مباحث معناشناسی قرآن، شناخت شأن نزول و اسباب نزولها، شناخت مصداقی ناسخ و منسوخ، شناخت معانی مفردهای قرآنی با رویکرد فقهاللغه، شناخت معنای ترکیبهای قرآنی.[18] از شرایط دیگر درس عالی تفسیر، میتوان به شناخت سنت اشاره نمود.[19] برخی اساتید، با اشاره به متنمحور نبودن درس عالی که شبیه دروس خارج است، آنرا مطلبمحور میدانند؛ به این معنا که هدف استاد، تبیین متن مشخصی نیست. در حقیقت، دروس علاوه بر فهم مسائل، در صدد یافتن پاسخ مسائل نیز هست. برخی نیز معتقدند تا یک متن خاص تفسیری، مانند تفسیر مجمعالبیان، محور قرار گیرد تا نظریات مختلف، بر اساس چینش مطالب آن جلو رود. از دیگر دیدگاهها نسبت به متن، تدوین متن آموزشی متناسب با کرسی درس عالی تفسیر، در بلند مدت است.[20]
ارائه درس میتواند بهصورت استادمحور ارائه شود. بر این اساس، استاد تمام مباحث را قبل از درس، طبق یک نظم منطقی، تدوین کرده و در کلاس ارائه میدهد. سبک معمول دروس خارج نیز بر مبنای این سبک است. از مزایای این سبک، میتوان به قابلیت برگزاری کلاس بدون محدودیت شاگردان، سیر منطقی منسجم در ارائه مطالب و زمانبندی مشخص کلاس درس اشاره نمود. این سبک با تمام امتیازات، کاستیهایی مانند تأخیر در کسب ملکه اجتهاد، محدود بودن نسبی زمان پرسش و پاسخ و ناهمگونی سطح طلاب را نیز شامل میشود.[21]
روش دیگر، این است که استاد، در هر جلسه، با طرح مسئله خویش و پیش از بیان اقوال و جمعبندی مطالب، از طلاب درخواست میکند که پیرامون مسئله مورد نظر، اظهار نظر کنند. در این سبک، استاد هنگام تحلیل و بررسی توسط شاگردان، مباحث را کنترل نموده و جهتدهی مینماید و در پایان نیز به جمعبندی مباحث میپردازد. از محاسن این روش، میتوان به پویایی شاگردان، تضارب آراء و تقویت مهارتهای لازم برای کسب ملکه اجتهاد اشاره نمود. همچنین تشتت و پراکندگی مباحث مطروحه در کلاس، تعداد محدود شاگردان و طولانی بودن جلسات درس، از پیامدهای منفی این سبک است.[22]
میتوان مباحث را بهصورت ترکیبی از روشهای گذشته، ارائه کرد. در این شیوه، تدریس استاد، در یک بخش و نظارت بر مباحثه و تحلیل طلاب، در مرحله بعد انجام میشود. شاگردان شاخص استاد، میتوانند در دو زمان صبح و عصر، درس را در حضور استاد ارائه دهند. استاد، محتوای درس را قبل از برگزاری، بهصورت مکتوب ارائه میدهد، سپس در مرحله دوم، همان محتوا تدریس میگردد.[23] از ویژگیهای مثبت سبک استاد و شاگرد، این است که چون شاگرد، محدوده مطالب تدریس استاد را دقیق میداند، به سهولت قادر خواهد بود که ابهامات ذهنی خویش را برطرف نماید. علاوه بر آن، شاگردان خود را مستغنی از نوشتن در کلاس درس و عدم درک عمیق مطالب استاد میدانند. همچنین استاد، خود را ملزم به سنجیدهگویی سخن دانسته و با پرهیز از تشتت و پراکندگی مطالب، تقریرات منسجم و دقیقتری را به شاگردان ارائه میدهد. از معایب چنین روشی، میتوان به وقتگیر بودن آن و تنبلی و کمکاری شاگردان اشاره کرد.[24]
روشهای تفسیر، به دو نوع کلی اثری (شامل قرآن به قرآن و روایی) و تفسیر اجتهادی (شامل تفسیر غیر اجتهادی با تک گرایشهای عقلی، علمی، عرفانی، ادبی، اجتماعی و مانند آن و تفسیر اجتهادی جامع)، از سوی برخی محققان، بهعنوان انواع روشهای تفسیری، نام برده شده است[25] که میتواند در تدریس عالی تفسیر نیز کارا باشد. بهنظر میرسد بهترین و کاملترین روش تفسیر، جامع اجتهادی است که با سطح درس عالی تفسیر نیز همخوانی دارد و محوریت آن، اجتهاد از منابع معتبر تفسیر، یعنی قرآن، سنت، عقل و علم قطعی است.
البته اجرای درس عالی تفسیر، میتواند مانند دیگر برنامههای تعلیمی و تحقیقی، دچار آسیبها و موانعی نیز باشد. یکی از آسیبهای شاخص در تفسیر قرآن، «تفسیر به رأی» است که خطرات زیادی را برای مفسر قرآن به همراه دارد. در عصر معاصر، متأسفانه، این روش مذموم، به اوج خود رسید[26] و بعضی از افراد متلون و منافق، با پیدایش مکاتب الحادی، سعی نمودند که با استعمال آیات قرآن و چنین تفسیری، جوانان مسلمان را بهسوی خود جذب کنند و مقاصد الحادی خویش را بپوشانند.[27] آسیب دیگر، این است که عده زیادی از شاگردان درس عالی، بدون گذراندن پیشنیازهای لازم، وارد این عرصه میشوند و بهرهگیری لازم از دروس را نخواهند برد. برخی نیز اهتمام کافی به پیشمطالعه و حضور فعال در جلسات کلاس را ندارند. عدهای از شاگردان نیز بعد از درس عالی، به تقریرنویسی، نقد، تطبیق و تمرین نمیپردازند؛ لذا آموختهها در وجود آنها، ملکه و نهادینه نمیشود. بیتوجهی به مباحث روششناسی، از آسیبهای مهم دیگر این عرصه است. بیتوجهی به روش درس عالی، باعث سردرگمی در منابع، اقوال و ادله میگردد. برای نمونه، در بعضی از دروس عالی فعلی، استاد بدون ارائه نظریهای شاخص، دیدگاهها و اقوال سایرین را ملاک قرار داده و آنها را نیز بهصورت غیر روشمند ارائه میدهد.[28] برای عبور از این چالشها، راهکارهایی پیشنهاد میشود. شایسته است که تحقیقات و مطالعات مستقلی، پیرامون بحث «اصولالتفسیر» صورت بگیرد؛ زیرا علم اصول فقه موجود، غالبا پاسخگوی علم فقه بوده و برای علوم دیگری مانند تفسیر، پایهگذاری نشده است. در علم اصولالتفسیر، بعضی مباحث اصول فقه، به تفسیر نیاز دارد؛ ولی بعضی از مباحث، ارتباط زیادی به تفسیر ندارد. بعضی مباحث اصول فقه، محتاج هر دو علم فقه و تفسیر است (مانند مطلق و مقید، عام و خاص، حجیت ظواهر و امثال آن)؛ ولی دانش اصول فقه کنونی، بعضی از مباحث مرتبط با تفسیر قرآن مانند معناشناسی، نشانهشناسی، هرمنوتیک، زبان قرآن، نسخ تدریجی و مشروط و مقاصد قرآن و شریعت را شامل نمیشود. بعضی مباحث اصول فقه کنونی، محتاج مفسران قرآن نیست (مانند بعضی از اصول عملیه که در جای خود، محتاج فقه است). مضاف بر آنکه رویکرد اصول فقه کنونی، با نظر به فقه تشکیل شده است و تمام مصادیق و مثالها پیرامون استنباط احکام، از مصادر قابل اعتبار شرعی است.
راهکار دوم، آموزش و انتقال استنباط هوشمندانه به طلاب است. به این معنا که بهجای پافشاری بر افزایش معلومات، خروجیها و نتایج، اسلوب استنباط حکیمانه و روشمند را به آنها نشان بدهد. همچنین عدم رواج مباحث روششناسانه، سبب شده که خیل کثیری از شاگردان درس خارج، با انبوهی از معلومات روبهرو شوند که نتوانند به سهولت سره را از ناسره تشخیص بدهند.
راهکار سوم، توجه به این نکته است که نظام «آموزشی» و «پژوهشی»، در ترابط، تعامل و هماهنگی بیشتری با همدیگر درآمده و هر کدام با توجه به تواناییها و وظایف خویش، قسمتی از نیازهای طلاب در توانایی استنباط را بر عهده بگیرند. برای نمونه، آموزشها باید بر اساس یافتههای حاصل از آخرین پژوهشها بنا شده باشد و بهشکل منظم، بازنگری و تکمیل گردد؛ چنانچه باید با اهتمام به بازخوردهای بهدست آمده از اجرای چنین نتایجی، به طراحی و انجام تحقیقات جدید پرداخت.[29]
الگوی درس عالی اخلاق
علم اخلاق، از جمله حوزههای دانشی اساسی در نظام اندیشه اسلامی است. با وجود این، اعتنا و توجه در خوری که شایسته این حوزه دانشی است، به آن صورت نگرفته است. یکی از مهمترین بسترهای رایج، برای تولید دانش و تربیت نیروی انسانی توانمند در حوزههای علمیه، برگزاری درس عالی بوده و در حال حاضر نیز در جریان است.
بنابراین، با توجه به فراهم شدن زمینه اولیه برای شکلگیری درس عالی اخلاق،[30] از یک طرف و ابتنای تولید دانش تخصصی قابل استناد به متون اصلی و تربیت نیروی انسانی توانمند در حوزه اخلاق، شکلگیری درس عالی اخلاق، امری ضروری است. این موضوع، متکی بر وجود منابع کافی، دانش طلاب دارای پیش زمینه معرفتی اخلاق، از یک طرف و فقه و اصول، بهویژه دانش اصول، از طرف دیگر و در نهایت، وجود تعدادی از اساتید صاحبنظر در حوزه دانش اخلاق است. هر چند، تعداد اساتید صاحبنظر در دانش اخلاق، همانند فقه و اصول نیست؛ ولی تعدادی از اساتید توانمند و صاحبنظر در این عرصه وجود دارند که میتوانند آغازگر درس عالی اخلاق باشند.
برای دستیابی به الگوی درس عالی اخلاق، پیششرطهای راهاندازی آن، ارائه الگوی مطلوب و نقشه راه برقراری دروس عالی اخلاق، دیدگاههای اساتید توانمند در این عرصه را در قالب مصاحبه، گردآوری کرده و طی مراحلی، با اتکای به دیدگاههای مطرح شده از سوی اساتید، به طبقهبندی، تحلیل و استخراج الگوی مورد نظر پرداخته شد.
به این منظور، تحت نظارت علمی حجتالاسلام والمسلمین محمد عالمزاده نوری، با بهرهمندی از جمعی از اساتید عالی حوزه،[31] طرحی با موضوع الگوی درس عالی اخلاق تنظیم گردید[32] که در ادامه، گزارشی اجمالی از آن ارائه میشود.[33]
درس عالی اخلاق، عبارت است از سطحی از تدریس که در آن، استاد صاحبنظر در دانش اخلاق و برخوردار از مهارتهای مختلف تدریس و پژوهش، بدون اتکای به یک متن خاص، به ارائه و نقد دیدگاههای مختلف پرداخته و سپس دیدگاه خود را طرح مینماید و ضمن دریافت نقدها و نکات تکمیلی فراگیران، در تعاملی دو سویه، روش نقد و نظریهپردازی را به آنها آموزش میدهد. دروس عالی اخلاق در حوزه، از سابقه زیادی برخودار نیست و شیوع چندانی هم ندارد. برای نمونه، میتوان به مواردی از قبیل دروس اخلاق آیتالله مجتبی تهرانی (ره) اشاره کرد که تا حدود زیادی بر اسلوب خارج فقه ارائه میشد. اهداف درس عالی اخلاق را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد که از آن جمله، تنقیح مسائل موجود در اخلاق سنتی بهدلیل غیرمنقح بودن اغلب آثار تولیدی در حوزه اخلاق و ضرورت بازاندیشی در آنها است. هدف دیگر تولید اندیشه، با هدف پاسخگویی به حجم انبوهی از مسائل و مشکلات اخلاقی، ناشی از تحولات جامعه در عصر حاضر و تربیت محقق در حوزه دانش اخلاق است.
از محورهای مهم در مقام برگزاری درس عالی، توجه به محتوای مناسب با اخلاق و متناسب با سطح درس عالی اخلاق میباشد. شاخصهای مطلوب درس عالی اخلاق، فهرستوار عبارت است از:
- اتکا بر تراث علمی موجود در حوزه دانش اخلاق؛
- هماهنگی محتوا با آخرین دستاوردها در حوزه دانش اخلاق؛
- هماهنگی و همسویی محتوا با روش تدریس متناسب با درس عالی؛
- ارتباط محتوا با نیازهای اجتماعی و پاسخگویی به مسائل واقعی جامعه؛
- فراهم کننده زمینههای رشد و شکوفایی استعدادهای طلاب؛
- رعایت نظم و انسجام در ارائه محتوای درس عالی اخلاق.
علاوه بر شاخصهای محتوای، به لحاظ ارائه محتوا نیز روشهای مختلفی میتوان در نظر گرفت که برخی از اصول حاکم بر آن، عبارت است از:
- ضرورت تنظیم روش ارائه با سطح مخاطب و مراتب پیچیدگی مباحث؛
- سوق دادن بحث به شاگردمحوری هر چه بیشتر در روند رشد سطح علمی فراگیران؛
- ترجیح استادمحوری در مراحل اولیه درس عالی اخلاق؛
- توجه ویژه به فرآیند استنباط و ارائه معیارمند مباحث در کنار توجه به محتوای بحث؛
- ارائه نظاممند بحث توسط استاد؛
- توجه به سلایق مختلف روشی در ارائه دروس عالی، در چارچوب استانداردهای روشهای تدریس؛
- اتخاذ رویکرد پژوهش محوری.
با توجه به گونههای مختلف روش تدریس، از یک طرف و سطوح مختلف درس عالی، از سوی دیگر، نمیتوان برای همه سطوح، یک الگوی یکسان و ثابت معرفی کرد. روش تدریس، متأثر از عوامل مختلفی، از قبیل حدود توانمندی استاد، بهویژه مهارتهای پیشرفته تدریس، سطح علمی طلاب، نوع محتوا و هدف مورد انتظار از هر مقطع از درس عالی اخلاق است؛ ولی در مجموع، برای سطوح پایینتر، میتوان از روش توضیحی-تبیینی و تا حد زیادی استادمحور بهره گرفت. برای سطوح میانی بهرهگیری، میتوان از روش تدریس نیمهفعالی مانند روش پرسش و پاسخ و درگیر کردن فعالانه فراگیر با مباحث در کلاس درس استفاده کرد. در سطوح بالاتر، بهرهگیری از روشکنفرانس و مشارکت کامل فراگیران در تولید محتوا، ارائه آن در کلاس درس و مدیریت کلاس از سوی استاد، قابل استفاده است.
استاد مطلوب درس عالی اخلاق، شرایطی دارد که از مهمترین آنها، تخصص در دانش اخلاق و توانایی مواجهه اجتهادی در مسائل اخلاقی و صاحب مبنا بودن در قواعد استنباط است. تسلط کامل بر دانش اصول و موارد قابل استفاده از آن در اخلاق و حدود و ثغور کاربرد مباحث اصولی در استنباط گزارههای اخلاقی، از دیگر شروط مهم است. تسلط بر دانشهایی که بهعنوان مبانی اخلاق بهشمار میروند، تسلط بر منابع تحقیق و استنباط آموزههای اخلاقی و تسلط بر دانش فقه، بهویژه در حوزههای فقهی کاملا مرتبط با اخلاق نیز از موارد مهم لازم در تدریس عالی اخلاق میباشد. همچنین تخصص در دانش اخلاق اسلامی، تسلط به دانشهای نوظهور در حوزه اخلاق، مخصوصا اخلاق کاربردی و برخورداری از دانش لازم در حوزه تربیت، بهویژه رشتههای مختلف تعلیم و تربیت، مخصوصا فلسفه تعلیم و تربیت، تربیت اخلاقی و برخوداری از مهارتهای استنباط، بهویژه مهارت تحلیل نیز در این زمینه لازم است.
در مورد شرایط لازم برای تحصیل در درس عالی اخلاق نیز مواردی مانند برخورداری از دانش لازم نسبت به مقدمات تحصیل و تحقیق در علوم اسلامی، آشنایی با روش استنباط و مهارت بهرهگیری از منابع دینی، داشتن سابقه چند سال شرکت در درس خارج فقه و اصول، مدرک تحصیلی مرتبط و همچنین تسلط نسبی بر تسلط بر منابع اصلی علم اخلاق لازم میباشد.
راهاندازی درس عالی به لحاظ فرآیند، تابع فرآیند برنامهریزی، با ملاحظه مختصات متناسب با درس عالی است؛ ولی در مجموع، همه فرآیندهای مربوط به برنامه درسی، باید در مقام طراحی درس عالی اخلاق، مورد توجه قرار گیرد. منطق حاکم بر فرآیند طراحی و راهاندازی درس عالی اخلاق، عبارت است از:
۱- مشخص کردن اهداف عالی اخلاق؛
۲- شناسایی و گزینش محتوا، استاد و فراگیران؛
۳- انتخاب روشهای تدریس مناسب با عالی اخلاق؛
۴- فراهم کردن امکانات جانبی، از قبیل مکان و سایر عوامل تأثیرگذار بر اجرای صحیح عالی اخلاق؛
۵- تنظیم جدول زمانی بهصورت کلان برای کل دوره عالی اخلاق و برنامه درسی سالیانه:
5-1- توزیع دقیق محتوا با زمان؛[34]
5-2- التزام به زمانبندی در نظر گرفته شده در مقام تدریس.[35]
6- در نظر گرفتن مکان مناسب برای برگزاری درس عالی اخلاق و شاخصهای آن:
6-1- داشتن امکانات لازم بهویژه کتابخانه، سالن مطالعه و سایر ملزومات لازم؛
6-2- وجود فضای مناسب برای تدریس فعالیتهای تکمیلی، مانند مباحثه، برگزاری نشستهای علمی.
۷- نظارت و کنترل بر نحوه اجرای آن در مقام عمل؛
۸- ارزیابی پایانی در هر سال و همچنین در دوره پایانی هر دوره کامل عالی اخلاق؛
۹- بازخوردگیری و اصلاح برنامه درسی سابق و بازطراحی مجدد آن، با توجه به تغییرات صورت گرفته محیط بیرون و نقاط قوت و ضعف شناسایی شده در برنامه قبلی.
[1]. بهرهگیری از ظرفیت تقریرات درسهای خارج …؛
[2]. ارائه طرح جامع احیاء و ارتقای سنتهای آموزشی حوزه (تقریرنویسی، رسالهنویسی، مباحثه، تدریس و تدرس و …)، در عین بهرهمندی از روشها وابزارهای نوین.
[3]. برگرفته از تعربف فناوری درطرحنامه سامانه تقریرات دروس خارج.
[4]. با توجه به بند ج مصوبه شماره55 (دوره هشتم) مورخ22/12/1399 شورای عالی حوزههای علمیه: «با عنایت به اختصاص اصطلاحات «خارج»، «مجتهد»، «اجتهاد» به علم فقه و اصول، از استعمال آنها، در خصوص علوم دیگر احتراز گردد و بهجای آن، اصطلاحاتی از قبیل (درس عالی کلام، تفسیر و …)، نظریهپرداز، صاحبنظر و شبیه آن استفاده گردد». از عنوان خارج دروس عالی، برای این سطح از تدریس، بهکار گرفته شده است.
[5]. اعضای فقهی شورای علمی: حضرات آیات و حجج اسلام کعبی، نیازی، بستان (نجفی)، قائینی و مقیمی و اعضای تخصصی شورای علمی: حضرات حجج اسلام والسملمین عبدالرحیم سلیمانی و ملکیراد.
[6]. مجری: حجتالاسلام والمسلمین رضا برنجکار.
[7]. تلخیص طرح، توسط محمد صالح مازنی انجام شده است.
[8]. شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، صص56 – 57.
[9]. رک: غروی، الحوزه العلمیه فی النجف الاشرف، ج 1، صص 19- 30؛ شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، ص70.
[10]. شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، صص 59 و 60.
[11]. با توجه به بندج مصوبه شماره55 (دوره هشتم) مورخ22/12/1399 شورای عالی حوزههای علمیه: «با عنایت به اختصاص اصطلاحات «خارج»، «مجتهد»، «اجتهاد» به علم فقه و اصول، از استعمال آنها، در خصوص علوم دیگر احتراز گردد و بهجای آن، اصطلاحاتی از قبیل (درس عالی کلام، تفسیر و…)، نظریهپرداز، صاحبنظر و شبیه آن استفاده گردد». از عنوان خارج دروس عالی، برای این سطح از تدریس، بهکار گرفته شده است.
[12]. اعضای فقهی شورای علمی: حضرات آیات کعبی، نیازی، بستان (نجفی)، قائینی و مقیمی و اعضای تخصصی شورای علمی: حجج اسلاموالمسلمین باقری، بابایی و آریان.
[13]. مجری: حجتالاسلام والمسلمین کامران اویسی.
[14]. تلخیص طرح، توسط محمد صالح مازنی، انجام شده است.
[15]. کاشف الغطاء، أدوار علم الفقه و أطواره، ص 19.
[16]. نکته مهم دیگر، این است که توسعه درس خارج فقه به تفسیر، با پیوست قرار دادن نظام آموزش در سطوح قبل از سطح درس خارج تکمیل میشود. به عبارت دیگر، این مکانیسم، زمانی کامل و قابل اجرا است که نظام آموزشی حوزه، در زمینه تفسیر، از سوی طلبه و استاد، بهخوبی فراگیری یا آموزش داده شده باشد. بهعنوان نمونه، مطالعه درسها و کتابهایی چون آموزش علوم قرآنی مرحوم آیتالله معرفت، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر جوامع الجامع شیخ طبرسی و برخی از مجلدات تفسیر المیزان علامه طباطبائی و نیز برخی از دروس حدیثی، چون آشنایی با علوم حدیث استاد علی نصیری و کلیات فی علم الرجال آیتالله سبحانی، بهعنوان ضمائم پیشنیاز، در حال حاضر، در نظام آموزش حوزه وجود دارد. در ادامه، در علوم پیشنیاز استاد و شاگرد، مفصلا به این مبحث پرداخته خواهد شد.
[17]. طلاب فارغ التحصیل سطح سه مراکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن، در صورت گذراندن دروس گفته شده در طول دوران تحصیل تخصصی و کسب نمره لازم در آن دوران، نیاز به مصاحبه علمی مذکور ندارد.
[18]. مرحوم نراقی پیرامون شناخت سنت، چنین مینویسد: «قطعا منظور از شناخت سنت، این است که محل قرار گرفتن هر روایت را بداند و ملتفت باشد که اگر روایتی در این حکم باشد، در چه موضعی است. همچنین باید با روایات مأنوس باشد». رک: احمد مبلغی، درس خارج و گامهای اجتهاد، صص 78-79.
[19]. ملا احمد نراقی، مناهج الاحکام و الأصول، ص 265.
[20]. ذکر این نکته لازم است که بین متنمحور بودن با متنگویی تفاوت وجود دارد. در متنگویی، مفسر یک متن را ملاک قرار داده و به شرح و بیان آن میپردازد؛ اما در درس خارج متنمحور، استاد به فراخور مبحث، اقوال خارج از متن را نیز بازگو نموده و نظریه تفسیری خود را نیز ارائه میکند.
[21]. شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، صص56 و 57.
[22]. رک: نصیری، معرفت قرآنی، ج 1، ص 245؛ شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، صص54 – 55.
[23]. رک: غروی، الحوزه العلمیه فی النجف الاشرف، ج 1، صص 19- 30؛ شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، ص70.
[24]. شیرازی، درسنامه تقریرنویسی درس خارج، صص 59 -60.
[25]. رک: جمعی از نویسندگان، دانشنامه علوم قرآن، ج 3، صص 229- 239.
[26]. رضایی اصفهانی، منطق تفسیر2، ص298.
[27]. مکارم شیرازی، تفسیر به رأی، صص49-52.
[28]. احمد مبلغی، درس خارج و گامهای اجتهاد، صص68 – 69.
[29]. احمد مبلغی، درس خارج و گامهای اجتهاد، صص526-528. توجه: منابع این نوشته در الگوی تفصیلی درج شده است.
[30]. با توجه به بند ج مصوبه شماره55 (دوره هشتم) مورخ22/12/1399 شورای عالی حوزههای علمیه: «با عنایت به اختصاص اصطلاحات «خارج»، «مجتهد»، «اجتهاد» به علم فقه و اصول، از استعمال آنها، در خصوص علوم دیگر احتراز گردد و بهجای آن، اصطلاحاتی از قبیل (درس عالی کلام، تفسیر و…)، نظریهپرداز، صاحبنظر و شبیه آن استفاده گردد». از عنوان خارج دروس عالی، برای این سطح از تدریس، بهکار گرفته شده است.
[31]. اعضای فقهی شورای علمی: حضرات آیات کعبی، نیازی، بستان (نجفی)، قائینی و مقیمی و اعضای تخصصی شورای علمی: حجج اسلاموالمسلمین اسدالله محمد بن حسن طوسی، جباران، بوسلیکی و مازنی.
[32]. مجری: حجتالاسلام والمسلمین رضا حبیبی.
[33]. تلخیص طرح، توسط محمد صالح مازنی انجام شده است.
[34]. یکی از مهمترین شاخصهای درس خارج مطلوب، توزیع دقیق محتوا، با زمان مورد نیاز برای ارائه محتوا است. این اصل، هم شامل توزیع محتوا در یک دوره، یعنی یک سطح می باشد؛ هم سالانه و هم هر جلسه درس. بدون توزیع صحیح و تنظیم مباحث متناسب با زمان، موجب تطویل بیش از حد درس خارج و یا عجله در ارائه مباحث و یا حذف برخی از مباحث ضروری برای ارائه مطالب میشود.
[35]. یکی از مشکلات دروس خارج، آفت رایج تعطیلات مکرر، به اضافه تعطیلات غیرمترقبه است. این امر، موجب میشود که گاهی، تعداد جلسات درس خارج، گاهی تا به نصف کاهش پیدا کند. طبیعی است که چنین روندی، از عوامل اصلی طول تحصیل در دروس خارج است.
