شما اینجا هستید: رهنامه پژوهش » ش 37 و 38 / صفحه اصلی / بخش دوم » سیره علمی آیت‌الله العظمی بروجردی(ره)

سیره علمای شیعه

آشنایی و مؤانست طلاب با ابعاد و ظرائف زندگی علمی عالمان برجسته حوزه‌های علمیه، زمینه‌ساز، امیدبخش، راهنما و راه‌گشای رشد علمی طلاب و عامل جامعیت این بعد از شخصیت ایشان، در کنار سایر ابعاد هویتی آنان است.

اهتمام، غفلت و افراط و تفریط طلاب بر مؤانست با این امر، در طول ادوار تاریخی حوزه‌های علمیه، بارها و بارها، شیرینی و تلخ‌کامی‌هایی را به یادگار گذاشته است. هرجا طلاب در پرتو امیدبخشی‌ها، راهنمایی‌ها و راه‌گشایی‌های بزرگان حوزه‌ها قرار گرفته‌اند، شخصیت علمی ایشان، جامع‌تر و فخیم‌تر شکل یافته است و هرجا در طول این ادوار، طلاب از این منبع پر فروغ دور مانده‌اند، رشد آن‌ها، دستخوش حوادث و آسیب‌های صنفی و اجتماعی شده است؛ چراکه دقت در سیره علمی و پژوهشی علما، باعث می‌شود تا عوامل و شرایطی که در شکل‌گیری تکامل شخصیت علمی این بزرگان نقش داشته، شناسایی شده و در زندگی علمی طلاب به‌کار گرفته شود.

معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه، از سال 1390، در پی شناسایی و رفع این نیاز، به بازخوانی منابع شفاهی و مکتوب منعکس‌کننده و تحلیل‌کننده سیره علمی عالمان برجسته حوزه‌های علمیه، با هدف توسعه فرهنگ پژوهش و تمهید زمینه‌های لازم، جهت الگوسازی در این مقوله پرداخته است. در این راستا، منش‌ها و روش‌های این بزرگان، در عرصه‌های تحصیل، تدریس و شاگردپروری، تحقیق و اجتهاد، تألیف و اخلاق علمی، مورد مداقه قرار گرفته است.

با توجه به این‌که در اطلاعات جمع شده، نکات ظریف و دقیقی توسط شاگردان این بزرگان و صاحب‌نظران مطرح شده، سعی بر حداکثر تحفظ بر عبارات ایشان بوده است. همچنین هدف اصلی انتشار یافته‌های این تتبع، بیشتر آشنایی و انس طلاب با زندگی علمی بزرگان بوده است؛ لذا این مجموعه، می‌تواند زیربنای مطالعات تکمیلی و روش‌مند بعدی در این خصوص باشد.

در ادامه، با سیره علمی و روش پژوهشی چهارنفر از اساطیر علمی معاصر که ضمن پاسخگویی روزآمد به اقتضائات عصری، اهتمام جدی به تراث و سنت‌های علمی و تحقیقی حوزه‌های علمیه داشته‌اند. این آشنایی، مبتنی بر گزارش از کتابی است که با همین عناوین نگاشته شده است. لازم به ذکر است تمام منابع و ارجاعات مندرج در این نوشته، از کتاب‌های یادشده، نقل شده است.

 

سیره علمی آیت‌الله العظمی بروجردی(ره)

پدر ایشان در تعلیم و تربیت و آموزش‌وپرورش او، جهد کافی و سعی بلیغ مبذول می‌داشت. به همین جهت، وقتی فرزند عزیزش هفت‌ساله شد، او را به مکتب فرستاد تا نزد معلم به تحصیل اشتغال ورزد. بعد از گذراندن دوره مكتب‌خانه، به مدرسه «نوربخش» بروجرد وارد شد. از همان آغاز ورود به مكتب‌خانه و مدرسه، ستاره بختش می‌درخشید و سیمای او، از آینده‌ای درخشان حكایت می‌كرد. حافظه قوی و استعداد سرشار و ذكاوت او، باعث گردید كه دوره مقدمات و ادبیات و سطوح را در بروجرد به‌سرعت طی كند؛ اما دیگر آن مدرسه، عطش او را برطرف نمی‌كرد؛ لهذا به دارالعلم اصفهان رفت كه در آن‌وقت، دارای حوزه‌ای عظیم و علما و اساتید زبردستی در رشته‌های علوم عقلی و نقلی بود. در سال 1314 که بیست‌ودو بهار عمر را پشت سر می‌گذاشت، پدرش نامه‌ای به وی نوشت و او را به بروجرد احضار کرد. ایشان پس از ازدواج و اندکی توقف در بروجرد، مجددا به اصفهان برگشته و پنج سال دیگر به تحصیل و تدریس علوم و فنون مختلفه اهتمام ورزید. در این دو سفر که جمعا نه سال می‌شد، علوم فقه، اصول، فلسفه و ریاضی را از محضر فقها و حکمای نامی آن عصر، همچون مرحوم میرزا ابوالمعالی کلباسی، سید محمدتقی مدرس، سید محمدباقر درچه‌ای، ملامحمد کاشانی و جهانگیرخان قشقائی، حکیم مشهور تکمیل نمود. حضرت ‌آیت‌الله بروجردی، در سن میان 28 و 31 سالگی (در سال 1320ه‌ق)، در حالی‌که به مقام شامخ اجتهاد نائل گردیده و جامع معقول و منقول بود، به نجف اشرف وارد شد.

مرحوم آخوند در اجازه‌نامه اجتهاد به ایشان، این‌طور نوشته‌اند: «با توفیقات خاصه الهی، در طول این مدت، کوششی فراوان و تلاشی نیکو در راه تحصیل علوم شرعی، چه عقلی و چه نقلی نمود و در محضر این‌جانب، بیشتر مسائل اصولی و اکثر مسائل فرعی را استفاده کرد و فراگرفت. او تنها به شنیدن درس بسنده نمی‌کرد؛ بلکه به پژوهش و کاوش بیشتر می‌پرداخت. نگاهش به کتاب و مطالعه متون آن، با دقت در معانی و بطون همراه بود، مبانی را به‌دقت تمام، مطالعه و دلائل علمی را با کمال استحکام بررسی می‌کرد تا به‌جایی که بر بزرگ‌ترین فضلا و پرتلاش‌ترین دانشمندان برتری یافت و دارای ملکه قدسی (استنباط احکام) گردید».

مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی، در اجازه‌نامه اجتهاد به ایشان، این‌طور نوشته‌اند: «او تنها به گوش دادن درس استاد بسنده نمی‌کرد؛ بلکه به تحقیق و کنکاش می‌پرداخت و به هنگام مطالعه کردن کتاب، دقتی ژرف‌نگر داشت تا آن‌‌که به آخرین آرزو و بالاترین خواسته خود رسید و از جایگاه تقلید، به اوج اجتهاد و استنباط احکام نائل شد».

خود ایشان در باب جدیت خویش در امر تحصیل، فرموده بود: «پا به عرصه هر دانشی که گذاشتم، تا صاحب‌نظر در آن دانش نشدم، پا برون نگذاشتم. از اوان طلبگی، بر کتاب‌هایی که فرامی‌گرفتم، حاشیه می‌زدم و اکنون از آن حاشیه‌ها بهره می‌برم».

در جای دیگر فرمود: «روزی که به حوزه درس مرحوم استاد آخوند خراسانی وارد شدم، در عداد کم‌سال‌ترین و جوان‌ترین طلاب حوزه بحث ایشان بودم. مرحوم آقای آخوند که با مهابت خاصی، آن حوزه پرجنجال را اداره می‌فرمودند، زیاد به اشکالات اشخاص توجه نمی‌کردند و من هم چند روزی حرفی نزدم؛ ولی همه اشکالاتی را که به نظام رسیده بود، در کاغذی نوشته، همراه خود داشتم. اتفاقا، روزی در کوچه خدمت مرحوم آخوند رسیدم، معلوم شد به دیدن آقای تازه‌واردی می‌روند. من هم بعد از سلام و عرض ادب، در خدمت ایشان، روانه خانه آقا شدیم. مرحوم استاد، در حالی‌که از طرف آقای تازه‌وارد، مورد استقبال قرار گرفته بود، به خانه وارد و در جای خود جلوس فرمودند. من هم در ردیف چندنفری که در کنار اتاق نشسته بودند، در گوشه‌ای نشستم. تشریفات مجلس به عمل آمد و تعارفات معمول انجام پذیرفت. مجلس را سکوتی فراگرفته بود. من از جای خود برخاسته، در حالی‌که اشکالاتی را که قبلا نوشته و حاضر داشتم، به‌دست گرفته بودم، در جلوی ایشان به زمین نشسته و کاغذ را به ایشان دادم. بعد از این‌که نگاه دقیقی به‌صورتم نمود، کاغذ را از دستم گرفت. خیال می‌کنم یکی دو بار، با دقت مطالب نامه را مرور کردند. سکوت سنگینی فضای اتاق را فراگرفته بود. بعد از مدتی، سر از کاغذ برداشته، در حالی‌که قیافه ملاطفت‌آمیزی به خود گرفته بودند، فرمودند: «حرف خوبی است، فردا در مباحثه به من بدهید تا جواب بدهم»؛ لذا فردای آن روز، در مباحثه، نامه را به‌دست ایشان دادم. بعد به من فرمودند: «اشکال خود را بگویید».

من هم در میان قیافه بهت‌زده حاضرین، اشکالاتی را که به‌نظرم رسیده بود، بیان کردم و مرحوم آقای آخوند هم کاملا متوجه بیانات من بودند. بعد از این‌که تمام شد، فرمودند: «من اشکالات شمارا تقریر می‌کنم تا آقایان خوب توجه کنند؛ چون اشکال مفیدی است» و آن‌وقت، بعد از تقریر اشکالات، شروع به جواب دادن کردند.

حضرت آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی درباره اهتمام حضرت آیت‌الله بروجردی در امر تحصیل، از قول ایشان نقل کرده‌اند که: «در دوران جوانی، گاه شب‌ها، چنان گرم مطالعه می‌شدم که با صدای مؤذن متوجه می‌شدم صبح طلوع کرده است و من هنوز غرق مطالعه بودم». آنان که با این مرد بزرگ معاشرت داشتند، نقل می‌کردند: «ایشان غالبا با در نیمه دوم شب، از خواب برمی‌خاست و به مطالعه و عبادت مشغول می‌شد. این روش تا آخر عمر بابرکتش ادامه داشت». آیت‌الله سید حسین موسوی کرمانی نقل می‌کند که آیت‌الله بروجردی روزی فرمودند: «من در اصفهان که بودم، 18 ساعت را مطالعه یا مباحثه و یا تدریس داشتم و 6 ساعت را به خواب و خوراک اختصاص داده بودم». همچنین فرمودند: «من در تمام عمرم، یک دقیقه را به بطالت صرف نکردم و یک کلمه لغو هم از دهان من درنیامده است».

آیت‌الله بروجردی گذشته از مقام فقاهت و احاطه کامل بر علوم دینی، در سایر فنون مانند حکمت، فلسفه، منطق، هیئت و ریاضی و مخصوصا ادبیات عرب: صرف و نحو و معانی و بیان نیز استحضار کافی داشت. گاهی در خلال بحث یا در مجالس خصوصی که به مناسبتی، از این علوم سخن به میان می‌آمد، میزان اطلاع عمیق و دقیق ایشان به‌خوبی معلوم بود. این موجب شگفتی همه بود که این فقیه سالخورده، چگونه توانسته است پس از هشتادودو سال، اطلاعات ادبی زمان کودکی خود را همچنان نگاه دارد و از یاد نبرد. اشعار الفیه ابن‌مالک را که در علم نحو است یا بسیاری از عبارات سیوطی و شرح آن و سایر کتب صرفی و نحوی محفوظ داشتند و به هنگام بحث و مذاکره و موقع ضرورت، از بر می‌خواندند! شهید مطهری نقل می‌کند: «آقای بروجردی در فقه و اصول، فوق‌العاده متبحر و صاحب‌نظر بود و بر تفاسیر قرآن هم مسلط بود و بیش از نصف قرآن را حفظ بود. ادبیات عربش، فوق‌العاده خوب بود. دو نامه عربی از مرحوم آیت‌الله بروجردی، در مجله «رساله الاسلام» دارالتقریب قاهره منتشر شده است. هر دو، حاکی از تسلط او بر انشای صحیح عربی، آن‌هم تا حدی به‌صورت امروزی آن است».

آیت‌الله جعفر سبحانی در باب جامعیت ایشان می‌گوید: «مرحوم آیت‌الله بروجردی، در عین مهارت در رجال، در تاریخ اسلام نیز دست توانایی داشت. یک دوره تاریخ اسلام را مطالعه کرده بود و خلاصه‌هایی از آن‌ها را در حفظ داشت. وقتی درباره نماز در اماکن چهارگانه (مسجدالحرام، مسجدالنبی، مسجد کوفه، حائر شریف) بحث می‌کرد، درباره حد حائر و سرگذشت غم‌انگیز این مرقد شریف، در دوران خلفای عباسی، به‌صورت مشروح سخن می‌گفت. او، نه‌تنها در تاریخ عمومی اسلامی، آگاهی کافی داشت؛ بلکه در تاریخ علم کلام، تاریخ حدیث و تاریخ فقه، کاملا مسلط بود و هرگاه سخن از این مقوله‌ها پیش می‌آمد، به‌صورت روشن بیان می‌کرد».

آیت‌الله سید حسین موسوی كرمانی می‌گوید: «آیت‌الله بروجردی در علم رجال، چنان مسلط بود که هنگام صحبت از راویان، خیال می‌کردیم که عمری با آن‌ها زیسته است و از ابتدای تولد تا مرگشان، با آن‌ها همراه بوده است. نسبت به طرز زندگی مردم، در صدر اسلام و عصر ائمه، خیلی مسلط بود».

آیت‌الله حاج‌آقا علی صافی گلپایگانی، از شاگردان برجسته و خاص ایشان می‌گویند: «در فلسفه، تبحر کامل داشتند. از شاگردان ممتاز جهانگیرخان و آخوند کاشی در اصفهان بوده‌اند. گفته می‌شد در فلسفه، بعد از مرحوم سبزواری تا آن زمان، کسی مانند مرحوم کمپانی و آیت‌الله بروجردی نیامده است. شعرهای منظومه سبزواری را به‌خوبی حفظ داشتند». مرحوم آیت‌الله صافی گلپایگانی در جای دیگر می‌فرماید: «ناگفته نماند که آن فقیه بزرگ اسلام، در علم انساب نیز محقق و متبحر بود، چنان‌که در مورد شجره یکی از سادات عالی‌قدر در خارج از ایران، بعضی از علمای انساب عامه، تشکیک یا رد کرده بودند و ایشان با اطلاع وسیعی که از این علم داشتند، محققانه شبهه را رفع نمودند. در یک جریان عجیب دیگر نیز ایشان از حفظ، شجره انساب چند سلسله از سادات را تا آن‌جا که به هم متصل می‌شوند، از حفظ خوانده بودند». وقتی بروجرد بودند و خبر به قم رسید که گذشته از خارج فقه و اصول، معقول هم تدریس می‌کنند، بعضی از مقدسین از قم به ایشان نامه نوشتند و کاری کردند که ایشان تدریس معقول را ترک کردند که مبادا به حوزه علمیه هم سرایت کند و کار به‌جای باریکی بکشد.

برنامه روزانه ایشان در مدیریت زمان، بسیار دقیق بود. همیشه دو ساعت پیش از اذان صبح، از بستر برمی‌خاستند و وضو گرفته، نماز می‌خواندند. سپس در آن دل شب، مدتی مطالعه می‌کردند. اول وقت، نماز صبح را خوانده و بعد از تعقیبات نماز و قرائت قرآن، مجددا مشغول مطالعه کتب مختلف می‌شدند. بعد از آن، به کتابخانه تشریف می‌بردند و تا هنگام درس که اغلب از ساعت ده صبح شروع می‌شد، به مطالعه و تتبع می‌پرداختند و در این وقت، هیچ‌کس را نمی‌پذیرفتند.

در ساعت ده، در حرم و صحن حضرت معصومه (علیها اسلام) و اخیرا، در مسجد اعظم برگزار می‌شد، حضور می‌یافتند و در مجلسی که بالغ بر هزار نفر از دانشمندان بزرگ و فضلای مستعد نشسته و آماده استفاده از محضر پرفیض آن علامه بزرگ بودند، یک ساعت روی منبر نشسته و درس می‌گفتند، با دقت به اشکالات دانشمندان گوش می‌دادند و جواب اشکال آن‌ها را می‌دادند. بعد از درس که به خانه برمی‌گشتند، داخل اتاقی در اندرون و گاهی در بیرونی، اشخاصی را می‌پذیرفتند. در این جلسات، موضوعات گوناگونی مطرح می‌شد و ایشان، شخصا به همه آن‌ها رسیدگی نموده و دستورات لازم را صادر می‌فرمودند.

مقارن ظهر، به‌اندرون می‌رفتند و خود را مهیای وضو برای نماز می‌کردند. قبل و بعد از وضو، در اثنای آن، آیات قرآن تلاوت می‌نمودند، سپس نماز ظهر و عصر و پس از آن، تعقیبات نماز را می‌خواندند. بعد از صرف ناهار، به نامه‌های وارده که به‌طور متوسط، روزانه بین هفتاد تا هشتاد الی صد نامه بود، شخصا رسیدگی می‌نمودند. این کار را در اواخر عمرشان، ساعت دوازده شب، به‌اتفاق همسرشان انجام می‌دادند. بعد از مطالعه نامه‌ها و تلگرافات واصله، روی پاکت آن‌ها می‌نوشتند: «مربوط به فلان موضوع است تا هنگام رسیدگی مجدد، کار به سهولت انجام گیرد».

یک روز را به جواب نامه‌ها و یک روز هم برای پاسخ به استفتائات، اختصاص داده بودند. جواب نامه‌ها را منشی مخصوص ایشان، آقای حاج حسین احسن می‌نوشتند. ایشان، آن‌ها را مطالعه کرده و عبارات آن‌ها اصلاح فرموده و گاهی خودشان املاء نموده و سپس ذیل آن‌ها، مهر و امضا می‌کردند.

به‌قدری در خصوص نامه‌ها و مطالب و پاسخ آن‌ها، دقت می‌فرمودند که گاهی، مثلا ده روز قبل که نامه‌ای خوانده بودند، هنگامی‌که جواب آن‌را می‌خواستند مهر کنند، می‌گفتند این جواب فلان نامه نیست و دستور می‌دادند که آن‌ها عوض کنند و از نو بیاورند تا ایشان ببینند و آن‌گاه امضا نمایند. این موضوع، خود موجب اعجاب همگان بود و همه از حافظه قوی و هوش سرشار آن پیشوای شایسته، اظهار تعجب می‌نمودند. بعد از رسیدگی به نامه‌ها و جواب آن‌ها، احیانا اشخاصی را می‌پذیرفتند و چون وقت غروب می‌رسید، وضو گرفته و نماز مغرب و عشا می‌گذاردند. نماز مغرب و عشا را در صحن بزرگ حضرت معصومه (علیها اسلام)، به جماعت می‌گذاردند.

آیت‌الله بروجردی به حقیقت، شیفته علم و کتاب بود. هیچ‌گاه از مطالعه و تتبع کتب و تحقیق پیرامون مطالب علمی، احساس خستگی نمی‌کرد. از ایام جوانی تا روزهای آخر زندگی، جز در مواقعی که بیمار و بستری بود، از مطالعه و درس و بحث غفلت نمی‌ورزید. مطالعه کتب علمی، موجب آرامش اعصاب و آسایش فکر ایشان بود و آن‌ها غذای روح می‌دانست. غالبا از کارهایی که ایشان را از مطالعه باز می‌داشت و مانع مشاغل علمی بود، اظهار نارضایتی و خستگی می‌کرد. بعضی از شب‌ها، حتی در این اواخر، در اطراف پاره‌ای از مسائل علمی که هنگام درس نیازمند به آن بود تا صبح بیدار و مشغول مطالعه بود. پارها می‌فرمود: «هیچ‌گاه از مطالعه علمی خسته نمی‌شوم؛ بلکه هرگاه از کارهای زیاد خسته شوم، خستگی خود را با مطالعه رفع می‌کنم».

عشق و علاقه ایشان به مطالعه کتب علمی، به‌اندازه‌ای بود که تا این اواخر که زعامت عامه شیعیان با ایشان بود و همواره اشتغالات زیادی از قبیل پاسخ استفتائات و سؤالات که درباره مسائل دینی از نقاط مختلف جهان می‌کردند، رسیدگی به سایر نامه‌ها و تلگراف‌ها و رفع احتیاجات حوزه‌های علمی، رسیدگی به‌کارها و حوائج مردم داشتند و با آن کبر سن و ضعف مزاج، مع‌ذلک، در شبانه‌روز، چند ساعت را خلوت کرده و در کتابخانه مخصوص خود، مشغول مطالعه و تکمیل نوشته‌های خود بودند. در تمام این مدت نسبتا طولانی که در قم بودند، در تابستان گرم و زمستان‌های سرد و در حین ریزش برف و باران، با همه اشتغالاتی که داشتند، تدریس فقه را ترک نکردند. اگر گاهی به‌واسطه بیماری، یکی دو روز تعطیل می‌شد، بلافاصله پس از بهبودی ادامه می‌دادند. در اوقات فراغت، مشغول تألیف و تصنیف کتاب‌هایی در فقه، اصول، رجال و حدیث بودند و تعداد قابل ملاحظه‌ای کتب سودمند که هم‌اکنون از آن پیشوای عالی‌قدر برجای مانده است، یادگار آن زمان است.

درس آیت‌الله بروجردی، چند خصیصه برازنده داشت. آیت‌الله بروجردی بسیار خوش‌بیان بود، مطالب را به زبانی ساده می‌گفت، با عبارات مغلق و قلمبه‌گویی مخالف بود. چنان‌چه کسی با عبارات پیچیده و در قالب اصطلاحات اشکال می‌کرد، می‌فرمود: «می‌خواهید مرا گیج کنید». در هر بخشی، از حشو و زوائد پرهیز می‌کرد. روی محور اساسی و نکته اصلی درس که نقش مؤثری در فهم مطلب داشت، تکیه می‌کردند و آن‌ها را دقیقا توضیح می‌دادند. مطلب اصلی را از زوایای گوناگون و بیآن‌ها و تمثیل‌های مختلف شرح می‌دادند. گاهی از اوقات، بعضی شاگردان می‌نوشتند مطلب را زیاد تکرار می‌کنید، ایشان فرمود: «چنین نیست. مرحوم آخوند چه بسا، روز شنبه یک مطلبی را عنوان می‌کردند تا روز چهارشنبه همین مطلب را توضیح می‌دادند. برخی افراد نادان، گمان می‌کردند که این تکرار است. در حالی‌که ایشان مطلب را از زوایا و با بیان مختلف، تشریح می‌کردند و در هر بیانی، نکته‌ای جدید بود». آیت‌الله بروجردی به حواشی و نظریات نمی‌پرداختند و گاهی اوقات به برخی از اقوال، اشاره‌ای گذرا می‌نمودند. خلاصه، نزدیک‌ترین راه و خط مستقیم را برای فهم مطلب انتخاب می‌کردند. درس را به‌گونه‌ای تبیین می‌کردند که مطلب در ذهن جای می‌گرفت. جلسه درس ایشان، در حقیقت، هم درس بود، هم مطالعه و هم مباحثه.

بعضی از فضلا که به‌منظور شرکت در درس ایشان، از قم به بروجرد رفته‌اند، نقل می‌کردند که مرحوم آیت‌الله بروجردی، هیچ‌گاه به‌خاطر بی‌توجهی شاگرد و یا عدم دقت کافی و یا قلت تعداد آنان، سطح درس را تنزل نمی‌دادند. به‌نحوی درس می‌گفتند که گویی شرکت کنندگان درس ایشان، همه سید مرتضی، شیخ مفید و شیخ طوسی هستند. شهید مطهری می‌گوید: «روزی بعد از طرح درس فرمود: من توجهی به روایات این مسئله نداشتم؛ اما همین امروز صبح، قبل از شروع درس، یادداشت‌ها را مطالعه می‌کردم که (ناخواسته) یادداشت‌های این بحث آمد جلوی دستم و روایات را خواندم و چقدر روایات جالبی بود. من این را از الطاف الهی می‌دانم؛ چراکه آیت‌الله بروجردی از اول قصد نشر فقاهت برای خدای متعال را داشت».

در علم اصول، کلیات بحث‌های ایشان، همان مبانی مرحوم استادش آخوند خراسانی صاحب کفایه بود که البته، جابه‌جا مبانی خاص خود را هم داشت. به‌طور کلی، روش وی، ساده و کوتاه کردن مطالب و اجتناب از مباحث زائد بود.

آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی می‌گویند: «حضرت آیت‌الله بروجردی سعه صدر فوق‌العاده‌ای داشت، مخصوصا، این ویژگی، در مسائل علمی که جایگاه حساس این مطلب است، بروز بیشتر داشت. هنگامی‌که مسئله‌ای را عنوان می‌نمود، باکمال بی‌طرفی، اقوال و نظریات علمای بزرگ را با متانت و با استدلال کامل، بدون تعصب، تشریح می‌کرد. در تأیید نظرات دیگران، آن‌چنان جدی استدلال می‌کرد که شاگردان، قبل از پایان بحث، نمی‌توانستند بفهمند ایشان با کدام نظر موافق است. در ابتدای سال تحصیلی، گاه اتفاق می‌افتاد که ایشان به‌خاطر کسالت، نمی‌توانستند درس را شروع کنند؛ ولی برای این‌که درس‌های حوزه، نظم خود را پیدا کند، به‌ناچار، چند روز اول را به هر زحمت و مشقتی بود، درس می‌گفتند تا چرخه حوزه علمیه به گردش درآید و بعد به بستر می‌رفتند تا کسالتشان برطرف گردد!». در مجلسی که بالغ‌بر هزار نفر از دانشمندان بزرگ و فضلای مستعد نشسته و آماده استفاده از محضر پرفیض آن علامه بزرگ بودند، یک ساعت روی منبر نشسته و درس می‌گفتند، با دقت به اشکالات دانشمندان گوش می‌دادند و جواب اشکال آن‌ها را می‌دادند.

مرحوم آیت‌الله علی صافی گلپایگانی (ره) می‌فرماید: «نسبت به طلبه‌هایی که اهل تلاش و کوشش بودند، اظهار علاقه می‌کردند و آنان را مورد تشویق قرار می‌دادند. یادم هست یکی از طلبه‌های فاضل که در امتحانات موفق بود، خدمت ایشان، مقداری سهم امام آورده بود. من عرض کردم: آقا ایشان از طلبه‌های خوب هستند. آقا تمامی پول را به خود این آقا برگرداند. به مناسبتی، از خوبی امتحان این آقا گفتم. ایشان، مجددا به آن طلبه پول دادند. باز به مناسبتی، گوشه‌ای از امتحان ایشان را گفتم. آن مرحوم، برای بار سوم نیز به ایشان پول دادند. این‌چنین، افراد بااستعداد و خوب را مورد تشویق قرار می‌دادند».

آیت‌الله سید احمد مددی به نکته مهمی درباره ایشان اشاره دارد: «اصولا فقه اهل‌بیت، مثل سنی‌ها و حنفی‌ها و شافعی‌ها، فقط علمی نیست. یک رابطه روحی هم می‌خواهد. یک ماوراء طبیعت هم دارد. آقای بروجردی این را هم داشت. این‌که درس ایشان در سه ماه نتیجه می‌داده، به‌خاطر مجموعه عوامل شهود و غیب هم بوده است. هم عوامل شخصیت‌سازی بود، هم عوامل علمی بود که ایشان با علم، ریشه‌ای برخورد کرده بود و واقع‌بینانه به‌دنبال واقع بود، آفاق فکری را باز می‌کرد. اضافه بر این‌ها، آن قداست و تقوا و معنویت و ارتباط‌های روحی با اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را هم داشت و صناعتی محض نبود: «راه‌کار اول ایشان، روی واقع‌بینی بود. وقتی یک مطلب به وجدان انسان رسید، وقتی به اطمینان رسید، زودتر تسلیم می‌شود. ایشان شخصیت طلبه را اساسا درست ساخت، آن وعاء علم، آن‌جایی که باید علم در آن قرار بگیرد را سعی کرد خوب و سالم بسازد. این خیلی مهم است. در حقیقت، باید گفت مرحوم آقای بروجردی می‌خواستند طلبه و روحانی، سالم باشد. آقای بروجردی اضافه بر این‌که خودشان وجود خودشان را سالم کردند، سعی می‌کردند این روحانی، این طلبه، این دانشجوی دینی، یک وجود سالم و فکر سالم داشته باشد».

شهید مطهری (ره) می‌گوید: «هنگامی‌که مرحوم آیت‌الله بروجردی (ره)، در درس خارج عمومی خود، متنی را می‌خواندند، یکی از طلبه‌ها بر ایشان ایراد گرفتند، آن‌هم ایرادی از نظر ادبیات. مرحوم آیت‌الله بروجردی در کسوت مدرس درس خارج بودند و در زمان مرجعیت عامه. با این وصف، وقتی متوجه شدند که ایراد درست است، نه‌تنها ناراحت نشدند؛ بلکه به آن طلبه جایزه هم دادند».

آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی می‌گوید: «گاهی که برای اثبات نظریه خود استدلال می‌کردند و برخی شاگردان ایراد می‌گرفتند، می‌فرمودند: «من دلیل خودم را می‌گویم، قصد تحمیل آن‌ها به دیگری نداریم. هدف من، بیان دلیل است نه تحمیل عقیده».

آیت‌الله سید مصطفی خوانساری می‌گوید: «از آن‌جا که بسیار پرمهر و محبت بودند، اگر سر درس و یا محفل علمی، از سخن کسی عصبانی و از روی عصبانیت، آن شخص را مورد خطاب قرار می‌دادند و مطلبی را می‌گفتند، به‌شدت متأثر می‌شدند، به‌نحوی که تا رضایت طرف را جلب نمی‌کردند و جبران آن برخورد از روی عصبانیت خود را نمی‌کردند، آرام نمی‌گرفتند». از باب نمونه، حضرت آیت‌الله بروجردی در مسجد عشقعلی، اصول مباحثه می‌کردند. روزی یکی از فضلا، به‌نام آقا شیخ علی چاپلقی اشکال کردند. حضرت آیت‌الله بروجردی عصبانی شدند، به‌نحوی‌که آقا شیخ علی متأثر و منقلب شد و می‌خواست گریه کند. مباحثه تمام شد. نماز مغرب را تمام کرده بودم که مشهدی رضا، خدمتکار آقا آمد و گفت: آقا از مباحثه که برگشتند، مابین در کتابخانه و اندرون ایستاده و متأثرند و فرمودند: بروید به آقای خوانساری بگویید بیاید. این‌جانب، با عجله، نماز عشا را خواندم و پیش آقا رفتم. دیدم ایشان، با حالت ناراحتی و تأثر شدید، بین در کتابخانه و اندرونی ایستاده‌اند! تا من رسیدم به من فرمودند: این چه حالتی بود که از من صادر شد؟ یک نفر عالم ربانی را رنجاندم. الان باید بروم و دست ایشان را ببوسم و حلالیت بطلبم که از من بگذرد و بعد بیایم نماز مغرب و عشا را بخوانم!. در ایامی که در بروجرد تشریف داشتند، گاهی در اثنای درس، نسبت به بعضی از شاگردان که اشکال می‌کردند و احیانا پرحرفی نموده و وقت سایر شاگردان را می‌گرفتند، تغیر می‌کردند؛ ولی بعد به‌واسطه شدت عواطفی که داشتند، پشیمان شده و سخت ناراحت می‌گردیدند. روزی نذر می‌کنند که اگر من‌بعد نسبت به یکی از شاگردان تغیر نمودند، یک سال روزه بگیرند تا بدین‌وسیله از عصبانیت خود در حین درس و تغیر به شاگردان که آن‌را بسیار زشت می‌دانستند، بکاهند؛ ولی این تصمیم شکسته شد. به این معنی که چند روز بعد، نسبت به یکی از شاگردان خود تغیر کردند، ناچار به نذر خود عمل کرده، یک سال روزه گرفتند. آری یک سال! یعنی دوازده ماه روزه گرفتند».

در باب خصوصیات شیوه استنباط ایشان، چند مطلب قابل توجه است:

1ـ آشنایی با فقه اهل‌سنت و احادیث آنان را لازم می‌دانستند. در درس، نظریات علمای اهل‌سنت را نیز نقل و نقد می‌نمودند؛ ولی معتقد بودند فقه ما و احادیث فقهی ما، تقریبا مثل حاشیه‌ای است بر فقه و فتاوای اهل‌سنت؛ زیرا فقه آنان، فقه حاکم بر جامعه و در محیط صدر اسلام رایج بود. نظریات فقهی آنان، در ذهن شاگردان امامان شیعه مطرح بود. معمولا سؤال‌های اصحاب ائمه (علیه‌السلام)، از چنین زمینه‌ای پیدا شده است. علاوه بر این، خود امامان، مواردی را که خلاف می‌دانستند، به‌شدت طرح و رد می‌کردند، مثل عول و تعصیب در ارث و نماز تراویح که آنان قائل بودند با جماعت برگزار شود. امامان (علیه‌السلام)، روایات زیادی در رد این دو مطلب دارند. چه بسا بدون ملاحظه فقه و احادیث اهل‌سنت، نکات و زوایایی از روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بر ما مخفی بماند و روایات متعارض،ه به‌خوبی حل نشود. خلاصه، فقه و احادیث اهل‌سنت را قرینه منفصل برای فهم نظریات فقهی شیعه می‌دانستند؛

2ـ عنایت زیادی به نقل اقوال قدما داشتند. آن‌ها را دقیقا مطالعه و بررسی می‌کردند. پیش از ورود ایشان به حوزه علمیه قم: «مفتاح الکرامه» و «الجوامع الفقهیه»، در حوزه، مراجعه‌کننده‌ای نداشت و کسی این دو کتاب و امثال آن‌ها را نمی‌خرید و مطالعه نمی‌کرد؛ ولی بعد از آمدن ایشان و ارجاع به کتاب‌های قدما، این کتاب‌ها کمیاب شد؛

3ـ مسائل مطرح شده در فقه را دو گونه می‌دانستند و برای هر کدام، جایگاه و نقش خاصی قائل بودند:

الف ـ مسائل القاء شده از نزد معصومین (علیهم‌السلام) که آن‌ها را اصول متلقاه از معصومین می‌نامیدند و می‌فرمودند: «در حقیقت، این اصول به‌صورت بقچه پیچیده، دست‌به‌دست بین اصحاب ائمه چرخیده تا به‌دست ما رسیده است».

ب ـ مسائل تفریعی که با الهام از کلیات مطرح شده از جانب معصومین (علیهم‌السلام)، به‌وسیله فقها اجتهاد شده است. بنای قدمای از فقها، آوردن و بیان ‌همان اصول متلقاه در کتاب‌هایشان بود. مثل مقنع و هدایه صدوق، مقنعه مفید، مراسم سلار، مهذب ابن‌براج و کافی ابی‌الصلاح. برای همین است که الفاظ این کتاب‌ها به هم نزدیک است. شیخ طوسی (ره) در مقدمه مبسوط، در این زمینه می‌نویسد: «فقیهان شیعه، کارشان نوشتن اصول متلقاه و نقل آن‌ها بود، به‌گونه‌ای که گویا متأخرین از متقدمین تقلید می‌کردند. من هم کتاب نهایه را سابقا بر این منوال نوشتم؛ ولی چون دیگران بر شیعه خرده می‌گیرند و آنان را ناتوان از اجتهاد می‌دانند، بنا دارم کتاب مبسوط را به شیوه اجتهادی، به نگارش درآورم و قدرت شیعه را در استخراج فروعات مسائل، از شکم اصول نمایان کنم». این دو نوع مسائل، در کتاب‌های قدما، از هم جدا بود و مسائل تفریعی استنباطی با اصول متلقاه مخلوط نمی‌شد. این روال، تا زمان محقق حلی (ره) ادامه داشت. محقق نیز در کتاب شرایع، اصول متلقاه از معصومین (علیهم‌السلام) را نخست، در اول بحث می‌آورد، سپس در دنباله آن‌ها، مسائل تفریعی را زیر عنوان مسائل و فروع طرح می‌کند. در زمان شهیدین، به‌ویژه شهید ثانی، این دو نوع مسائل باهم مخلوط شد. آیت‌الله بروجردی برای هر کدام از این دو دسته مسائل فقهی، دو نوع جایگاه خاص قائل بودند. در اصول متلقاه از معصومین، شهرت را حجت می‌دانستند؛ ولی در مسائل فرعی استنباطی، مثل آن‌چه در مبسوط آمده است، اجماع را بی‌فایده می‌شمردند؛ زیرا قائل بودند که این نوع از مسائل، مدرکات فقهاست و نقلی نمی‌باشد. حکم آن‌ها، حکم مسائل عقلی است که اجماع بر آن‌ها بی‌ارزش است. بر همین مبنا، در مبحث اجاره، وقتی به اجاره معاطاتی رسیدند، بیع معاطاتی را مطرح کردند. در بیع معاطاتی، شیخ انصاری ادله فراوانی را بر لزوم بیع معاطاتی مطرح می‌كند؛ ولی در مقابل اجماع درمانده بود؛ زیرا غیر از مفید که قائل به لزوم معاطات است، علمای دیگر بیش از افاده اباحه یا جواز بیع معاطاتی قائل نشده‌اند. ایشان فرمودند: «این اجماع ضرری ندارد؛ زیرا بیع معاطاتی، از اصول متلقاه نیست و در کتب قدما که برای نقل اصول متلقاه وضع شده، ذکر نشده است. آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی، به بعضی از خصوصیات اجتهاد آن مرحوم اشاره می‌کند:

1ـ اطمینان بخشی: علاوه بر بررسی جوانب یک حکم، حتی‌الامکان حکم شارع را از متون احادیث استخراج می‌فرمودند. با فقه‌الحدیثی که داشت در کمتر مواردی، برای دستیابی به احکام، نیاز به تمسک به اصول عملیه پیدا می‌کردند؛

2ـ مطالعه عمیق و تتبع وسیع: در هر علمی و مسئله‌ای، به مطالب طرح شده در متون دروس اکتفا نمی‌کردند؛ بلکه اولا، در خود همان مسئله، به‌گونه اجتهادی، همه جوانب آن‌ها را مورد مداقه قرار می‌دادند. خود ایشان، قریب به این مضمون می‌فرمود: «من حتی مسائل علم نحو و مطالب معانی و بیان را به‌طور اجتهادی خواندم و بررسی کردم، سعی کردم در هر مسئله، از هر علمی که می‌خوانم، صاحب‌نظر باشم». ثانیا، موضوعات و مباحث جانبی هر علم را به‌دقت مطالعه و بررسی می‌کردند. در اکثر و بلکه همه علوم حوزوی، مطالعه و تتبع کرده بودند. بر تاریخ اسلامی، حدیث، سیر مسائل علم اصول و فقه و چگونگی پیدایش هر مسئله فقهی و اصولی، به‌خوبی مسلط بود.

ایشان، عقیده داشتند که در استنباط هر فرع، چنان‌چه مستند آن روایت است، باید زمان صدور روایت، از نظر وجود فقهای عامه و آرای آنان، به‌خصوص در مدینه و نیز در شهرهایی كه سؤال‌كنندگان از امام (علیه‌السلام)، در آن دیار سكونت داشته و یا در تماس بوده‌اند و نیز از نظر تلقی كه خود اصحاب و سؤال‌كنندگان از آن فرع فقهی داشته‌اند و همان تلقی موجب سؤال از امام (علیه‌السلام) شده است، دقیقا بررسی شود. این بررسی، در كتب قدمای از فقها، تا زمان‌های بعد ادامه یابد و چنان‌چه مستند آن فرع، روایت نیست، باید به ابتدای پیدایش معصومین و موارد انصراف اطلاقات موجود در كلام آنان پی برد و موارد تقیه و حد آن‌ها را ملاحظه نمود.

لذا ایشان، در بحث فقه، ابتدا فرع را با غمض عین از قواعد اصولی و تنها با دید فقهی محض، از نظر اقتضایی تتبع و فهم روایات (به‌صورتی كه ذكر شد)، بررسی نموده و در پایان كار، مقتضی قواعد اصولی را بیان می‌نمودند. به‌عبارت‌دیگر، فقه از نظر ایشان، دارای موضوعیت بوده و تنها به‌عنوان تطبیقات قواعد اصولی، مورد نظر قرار نمی‌گرفت.

مرحوم آیت‌الله علی‌پناه اشتهاردی می‌گوید: «روش طرح ایشان به هنگام هر مسئله فقهی، این بود که امور ذیل را نوعا مورد توجه قرار می‌داد:

  1. توجه به تاریخ پیدایش مسئله و این‌که این مسئله، از کی در فقه شیعه و یا سنی مطرح شده است؛
  2. بیان و تشریح آیه مربوط به مسئله (در صورتی‌که آیه‌ای درباره مسئله مورد نظر وجود داشت) برای به‌دقت آوردن عموم اطلاق، جهت مراجعه به آن در موارد مشکوک؛
  3. بررسی احادیث عامه، از منابع خود آنان؛
  4. بررسی اقوال فقهای عامه؛
  5. بررسی اخبار با توجه به زمان و محیطی که روایت از امام (علیه‌السلام) صادر شده است که این را از طریق بررسی فتاوای فقهای اهل‌سنت که با امام (علیه‌السلام) معاصر بودند، به‌دقت می‌آورد؛
  6. بررسی فتاوای شیعه، مخالف یا موافق روایات؛
  7. تقلیل دادن اطلاقات و عمومات که در ابتدای امر، در هر مسئله، بسیار به‌نظر می‌آمد، از طریق تطبیق دادن آنان بر فتاوای فقهای معاصر ائمه (علیه‌السلام).

آیت‌الله سید محمدباقر سلطانی طباطبائی می‌گوید: «ایشان، مسئله فقهی را از همان مبدأ می‌گرفتند و پیش می‌آمدند. به‌اصطلاح خودشان، اصول متلقاه از معصومین (علیهم‌السلام) را مورد توجه قرار می‌دادند. به‌عبارت دیگر، ایشان فقه را به دودسته تقسیم می‌کردند: یکی آن مسائل متفرقه که بعدا، فقها به متون فقه اضافه کرده‌اند و یک دسته از مسائلی که متلقاه از خود معصومین (علیهم‌السلام) بوده است و فقها، مستقیما از خود ائمه (علیه‌السلام) گرفته و در کتاب‌های فقهی نوشته‌اند و بعدها، اگر تفریعاتی را لازم می‌دانستند، در کتاب جداگانه‌ای می‌نوشتند و مسائل فقهی اصلی را با مسائل فقهی فرعی مخلوط نمی‌کردند (که از زمان علامه و شهید فقه مخلوط شد). هنگامی‌که به این صورت، مسائل را مطرح می‌کردند، مطلب بسیار روشن می‌شد. زمینه صدور روایت را بیان می‌کردند. می‌گفتند: چه بسا فتوایی از علمای اهل‌سنت، باعث سؤال برخی از صحابه شده که امام (علیه‌السلام) پاسخ داده‌اند. هنگامی‌که آن فتوا روشن می‌شد، پاسخ بهتر فهمیده می‌شد. از این‌رو، عنایت زیادی به کتب اهل‌سنت داشتند و نیز کوشش می‌کردند که سند روایات را روشن سازند و جهات رجالی را متذکر شوند.

حافظه فوق‌العاده‌ای هم داشتند. در بررسی رجال سند، نیازی به کتاب نداشتند. راوی اول کیست، شاگردانش چه کسانی بوده‌اند، اساتیدش چه کسانی هستند و در چه طبقه‌ای قرار دارند. همه موارد را مورد بررسی قرار می‌دادند. این عمل ایشان، بسیاری از اهل علم را وادار کرد که به دنبال رجال احادیث و درایه بروند. البته در رجال، معتقد به درس و بحث نبودند؛ لذا با اصرار، از ایشان خواستند که درس رجال را بگوید. ایشان ‌هم یک جلسه گفتند و ترک کردند. از جهت لغوی نیز مسئله را روشن می‌کردند و مبادی کتاب لغت را مورد بررسی قرار می‌دادند. با این کوشش‌ها، درس فقه ایشان، بسیار عالی می‌شد و باعث تحول در رشته فقاهت گردید. شاگرد درس ایشان، احساس می‌کرد که در دانش فقه، به تسلط بر لغت، رجال، اسانید روایات و کتاب‌های مربوط نیاز دارد».

ایشان در جهت توجه و اتکای به قرآن می‌فرمود: «برخی از بزرگان، آیات الاحکام را حفظ داشتند». خود ایشان، آیات الاحکام را از حفظ بود. در مباحث، به آیات الاحکام تکیه می‌کرد. از جمله در مبحث نماز شب، آیات مربوط را مورد بحث قرار می‌داد. ایشان، فهم عمیقی نسبت به آیات قرآن داشتند. یکی از نکات مهم و مبانی باارزش مرحوم بروجردی، در تفسیر روایات و برداشت‌های فقهی از روایات، توجه به اوضاع فرهنگی و به‌ویژه فقهی، در عصر صدور روایت است. طبیعی است که انسان و به‌ویژه معصوم، بدون توجه به مقتضیات اوضاع و شرایط محیطی خود، سخن نمی‌گوید. آنان که کلام معصوم (علیه‌السلام) را بدون توجه به شرایط و اوضاع صدور و مجرد از هرگونه قرائن خارجی تفسیر می‌کنند، در واقع، به این پیامد ناگوار آن توجه ندارند؛ وگرنه، قطعا از این قبیل تفسیرها پرهیز خواهند داشت. مرحوم بروجردی، در تفسیر روایت‌ها، شیوه عملی خود را بر مطالعه و بررسی شرایط صدور روایت نهاده بود و از این رهگذر، به نکات و برداشت‌های بدیع و زیبایی دست یافته و به مقدار زیادی، از دست یازیدن به اصول عملی، بی‌نیاز شده بود. فقه مرحوم بروجردی را باید فقه واقع‌گرایانه مبتنی بر قرآن و حدیث نامید. ایشان، در خصوص توجه به شرایط صدور روایت، در هنگام تفسیر روایت‌ها می‌گوید: «از آن‌جا که اغلب فقه امامیه، از ائمه (علیه‌السلام) گرفته شده و هر کدام از آنان، معاصر گروهی از فقیهان صاحب فتوا و مورد مراجعه مردم از بین مخالفان بودند».

توجه به شیوه نگرش توده مردم به این مسائل و فرق‌گذاری بین پرسش‌گران متخصص و غیرمتخصص، از نکاتی است که مرحوم بروجردی از رهگذر مبنای حدیثی‌اش در درایت الحدیث، به آن دست یافته که از امتیازات و ابتکارات آن مرحوم است.

مرحوم آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی می‌فرمود: «در استنباط احکام و تدریس فقه، پس از طرح مسئله، به روایات باب، مراجعه و در جهات مختلف آن‌ها بحث می‌کردند، حتی به تعداد روایاتی که در هر باب داریم، رسیدگی می‌کردند. با این شیوه، چه بسا معلوم می‌شد، عدد روایات مورد بحث، مطابق با تعدادی که محدث عالی‌قدری مثل صاحب وسائل، شیخ حر عاملی معین کرده، نیست یا اگرچه بعضی از آن‌ها را در حد استفاضه می‌شمارند، مستفیض نمی‌باشد. مثلا در باب ششم از ابواب میراث ازواج، در وسائل‌الشیعه، عدد روایات هفده مشخص شده است، در صورتی‌که طبق بررسی و دقت ایشان، شش یا هفت حدیث بیشتر نیست. به عبارت بهتر، در مجموع هفده روایت، بیش از هفت حدیث ثابت نمی‌شود. نکته‌ای که باید در این‌جا یادآوری کرد، این است که از لحاظ اسناد و طرق متعدد، محدثین، روایات را به لحاظ هر طریق، به‌عنوان حدیث مستقل می‌شمارند. خود بنده نیز در برخی از آثارم، به روش محدثین عمل کرده‌ام؛ اما اهل نظر و استنباط، می‌دانند که در فقه، عدم توجه به این نکته و این‌که در هر باب، احادیث وارده از معصوم (علیه‌السلام) واحد بوده یا متعدد، در مقام اعمال قواعد باب تعارض و عموم و خصوص، مطلق و مقید و مجمل و مبین و حمل ظاهر بر اظهر، بسیار موجب نقض استنباط می‌گردد. مثلا اگر به چند طریق، لفظ یا مضمونی را روایت متعدد از زراره نقل کرده باشند، نمی‌شود اثبات کرد که زراره آن حدیث را مکرر از امام (علیه‌السلام) شنیده و برای هر یک از شاگردان خود روایت کرده است یا اگر چند نفر، مثل فضلای خمسه، روایتی را به یک لفظ، از یک امام روایت کنند، اگر حکم به وحدت آن‌ها نکنیم، حکم به تعداد آن‌ها هم نمی‌شود کرد. در این صورت، در استفاده از دلالت آن‌ها، اگر الفاظ آن‌ها مختلف باشد، قواعدی ملاحظه می‌شود که تفصیلش، موجب اطاله سخن است».

متون روایی ناظر بر یک واقعه و یا موضوع، در عین تفاوت‌های تعبیری، گاه چنان نزدیک به هم هستند که پندار تکرار حکم از سوی امام (علیه‌السلام)، در ملاقات با راویان گوناگون، چندان معقول به‌نظر نمی‌آید. اگرچه امکان عقلی چنین تکراری، قابل اثبات است؛ اما تحقق چنین امکانی توسط اشخاص خردمند، چندان متداول نیست و بدیهی است که معصوم (علیه‌السلام)، یک حکم را برای چندین بار و با تعابیر گوناگون، در ملاقات با افراد گوناگون بیان نمی‌کند و اگر چنین امری تحقق پیدا کند، حتما در موارد نادر خواهد بود و در این موارد هم خردمندی حکم می‌کند که از تعابیر واحد بهره گرفته شود تا شنوندگان، دچار حیرت نگردند. از این‌رو، در موارد بسیاری که درباره یک حادثه، چندین گزارش نزدیک به هم از امامان (علیه‌السلام) نقل شده و در آن‌ها، از تعابیر گوناگون بهره گرفته شده است، باید راه حل توجیهی برای آن‌ها جست.

مرحوم بروجردی، این اختلاف‌ها را ناشی از تداول نقل به معنا، در گزارش سیره و یا کلام معصومان (علیه‌السلام) می‌دانست و بر این باور بود که امام (علیه‌السلام)، حکم را یک‌بار بیان کرده است؛ ولی شنوندگان مجلس، هر کدام بر پایه مقدار برداشت و فهم خود، حکم را در قالب الفاظ و تعابیر خود، نقل کرده‌اند. بنابراین، اولا، احتمال تعدد روایت و بیان مکرر آن از سوی معصوم (علیه‌السلام)، منتفی می‌گردد. ثانیا، حجیت تعابیر و ساختار کلام، غیر قابل اثبات می‌شود. ثالثا، تشخیص «اضطراب در متن» که در مباحث درایت الحدیث، یکی از ابزارهای شناخت صحت‌وسقم حدیث است، نیازمند دقت بیشتر می‌گردد؛ زیرا اضطراب در متن، همواره به مفهوم عدم صدور روایت نخواهد بود و ممکن است ناشی از ضعف و ناتوانی ادبی راوی نخستین باشد. مرحوم آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی می‌فرماید: «ایشان، تسلط عجیبی بر اصول داشت و به آن بسیار اهمیت می‌داد و تحول علم اصول و مسائل آن را، چنان‌که درخور بزرگ‌ترین اساتید این فن است، بررسی کرده بود و در بعضی از ابواب مختلف آن، نظریاتی مخصوص به خود داشت؛ ولی در استنباط احکام، با این‌که اصولی بسیار محقق و متبحری بود و با تسلطی که بر احادیث و دقتی که در استفاده از احادیث می‌کرد، خیلی کم به اصول عملیه تمسک می‌جست».

نکته مهمی در بیان مرحوم حضرت آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی، درباره توجه مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله بروجردی، به مصالح و پیامدهای اجتماعی، در صدور فتوا وجود دارد: «یادم هست بنابر فتوای ایشان، ازدواج دائم با اهل کتاب (برخلاف مشهور) مجاز بود. در آن زمان، شاه تصمیم داشت با دختری ایتالیایی ازدواج دائم بکند. دستگاه، عده‌ای را در چند نوبت، برای استفتاء، نزد آیت‌الله بروجردی فرستاده بودند. البته هدف خود را نمی‌گفتند؛ بلکه به‌صورت عادی و برای گرفتن استفتاء، آمدورفت می‌کردند. آیت‌الله بروجردی از قضیه مطلع شده بودند و فهمیده بودند که رژیم می‌خواهد با گرفتن این فتوا، مدرکی داشته باشد برای کار شاه.

آقا، روایات باب را دوباره بررسی کردند؛ اما نظرشان ‌همان جواز نکاح دائم با کتابی شد؛ ولی از آن‌جایی که ازدواج رئیس مملکت اسلامی را با یک غیرمسلمان، به صلاح جامعه اسلامی نمی‌دانستند و مفاسد و پیامدهای ناگوار آن‌ها به‌روشنی می‌دیدند، در پاسخ به استفتاء آنان، فتوای خود را ننوشتند؛ بلکه نوشتند: مشهور بین اعاظم فقها امامیه، حرمت ازدواج دائم با کتابیه است».

عجیب این‌جاست كه گاهی اوقات كه در پاسخ برخی از استفتائات، عین مسئله را كه در رساله‌های ایشان آمده بود، می‌نوشتیم، ایشان بازهم می‌گفتند: «باید تحقیق شود». می‌گفتیم جواب را عینا از رساله شما برداشت کرده‌ایم، می‌گفتند: «وقتی به‌عنوان جواب، به استفتاء چیزی می‌نویسیم و پایش مهر می‌زنیم، باید استدلالش در نظرم باشد و حسابش از حساب مسئله چاپ شده در رساله جداست!». وقتی مرحوم آیت‌الله بروجردی، مبحث «قضاوت» را شروع کرد، بسیاری از طلاب و فضلا به ایشان انتقاد می‌کردند که این بحث بی‌فایده است و قضاوت یعنی چه؟! همین قانون «میلیسپو» در ایران حکومت می‌کند و قوانین دادگستری را هم از خارج می‌گیرند، چه ثمری دارد که ما بیاییم بحث کنیم که آیا بینه در امور مالی و در امور اجتماعی چگونه است؟ و یا مثلا آیا زن می‌تواند در بینه و شهادت دخالت کند یا نه؟ وقتی آیت‌الله بروجردی این حرف‌ها را شنید، آن‌قدر عصبانی شد که روی منبر رفت و گفت: چرا این‌قدر اعتراض می‌کنید؟ آخر، این احکام اسلام باید زنده بماند، اگر امروز به‌کار نیاید، فردا به درد خواهد خورد؟ این چه حرف‌هایی است که می‌زنید؟ ما نمی‌توانیم احکام اسلام را به‌خاطر این‌که فعلا مورد عمل نیست، متارکه بکنیم.

آیت‌الله جعفر سبحانی می‌گوید: «در علم اصول که گاهی سخن به مناسبتی به مسائل عقلی کشیده می‌شد، به‌صورت استادانه در آن‌باره سخن می‌گفت. به‌خاطر دارم به هنگام بحث از امکان تعبد به ظن، درباره اقسام امکان، از قبیل امکان ماهوی، امکان استعدادی و غیره، به‌تفصیل سخن گفت و ابیاتی از منظومه را با آن لهجه شیرین خود، از حفظ خواند».

آیت‌الله سید احمد مددی درباره توجه به ریشه‌های تاریخی مسائل، در روش علمی ایشان می‌گوید: «نظر آیت‌الله بروجردی این بود که در مسائل، عنصر تاریخی را نگاه کنند. ایشان در اصول، این کار را کرد. در آن زمان، این اشکال می‌شد که اصول، بحث عقلی است، عقل که زمان و مکان سرش نمی‌شود؛ اما ایشان آمد در خود بحث اصولی، این کار را کرد. مثلا اجتماع امرونهی در آغاز چه بوده و بعد چه شده است. اصلا زاویه بحث، چه بوده است و اکنون زاویه بحث، چه شده است و بعد خود ایشان، نتیجه‌گیری می‌کند که این کار را باید بکنیم. این‌که شاگردان ایشان، در یک مصاحبه‌ای گفتند روش ایشان، وثوق‌آور و مورد اطمینان است، به‌خاطر این است که هر وقت ما با واقعیت‌های تاریخی پیش برویم، این وثوق و اطمینان بیشتر می‌شود. آقای بروجردی ریشه‌ای برخورد می‌کردند. این‌گونه برخورد، خواهی نخواهی، افق فکر را بیشتر باز می‌کند. مرحوم بروجردی در خیلی از عناصر اصول، جانب تاریخی را وارد کردند».

آیت‌الله بدلا می‌گوید: «مرحوم آقای بروجردی از آن‌جا که در اصول، شاگرد مرحوم آخوند – خراسانی – بودند، تسلط بالایی در این رشته داشتند. در بدو ورود به قم: شروع به تدریس فقه و اصول نمودند و حقیر هم در هر دو درس حاضر می‌شدم. البته آن مرحوم، دل‌خوشی از اصول نداشتند و بعدها از تدریس آن دست کشیدند و در این خصوص فرمودند: درس اصول، بیش از اندازه، متورم شده است، باید کسی پیدا شود و نیشتری به آن بزند تا بادش خالی شود و تنها لب و لباب آن باقی بماند. اصول به مقداری که امثال شیخ بهائی و شیخ طوسی بدان پرداختند، کفایت می‌کند و بسط و تفصیل کنونی قوانین اصولی که پرداختن به آن عمری را می‌طلبد و ثمره‌اش هم معلوم نیست در کجا ظاهر شود، لازم نیست. این مطلب را به کرات، در جلسه درس هم تکرار می‌کردند. روی این اساس، ایشان به تدریس خلاصه‌ای از درس اصول اکتفا کردند و بعد از آن هم، به‌دلیل عدم فرصت و اساسا عدم علاقه به اصول، این درس را ترک گفتند و تنها به گفتن فقه بسنده کردند».

آیت‌الله بروجردی در طول سال‌ها مراجعه به کتاب‌های حدیث و رجال، به این نتیجه می‌رسد که در مورد سندهای روایات، انجام چند کار، سودمند و بلکه ضروری است:

  1. تعیین تعداد روایاتی که از هر راوی روایت شده است. مثلا باید معلوم شود در میان سی و چندنفری که ثقه‌الاسلام کلینی، روایات کتاب شریف کافی را از آنان نقل می‌کند، کدام‌یک، تعداد روایتشان، اندک و کدام‌یک، زیاد و یا بسیار زیاد است تا از این راه، احیانا درجه اهمیت مقام علمی راوی به‌دست آید. روشن است که این مطلب نیز می‌تواند در احراز وثوق به روایت هر راوی، تا حد قابل توجهی مؤثر باشد؛
  2. تعیین مشایخ و تلامیذ هر راوی؛ این کار دو فایده دارد: یکی، این‌که پس از معلوم شدن راوی و مروی‌عنه هر راوی، به‌آسانی می‌توان پی برد که در سلسله سند روایت، واسطه‌ای حذف شده و حدیث مرسل است و یا حذف نشده و مسند است. فایده دیگر این‌که تعیین مشایخ و تلامیذ هر راوی، می‌تواند برای شناخت مقام علمی و نیز مذهب مورد وثوق بودن یا نبودن او، بسیار روشنگر و مؤثر باشد؛
  3. تعیین راویانی که در جوامع حدیثی روایت دارند؛ اما در کتاب‌های رجال عنوان نشده‌اند. با بررسی اسانید احادیث، احیانا وضع موثق بودن و نبودن این قبیل راویان نیز روشن می‌شود و در حقیقت، این کار مکملی برای کتاب‌های رجالی خواهد بود؛
  4. تمییز روایاتی که در اصطلاح، به آن‌ها مشترک گفته می‌شود. با بررسی دقیق سندها، بسیاری از روایاتی که تصور می‌شود مشترک بین موثق و غیر موثق مثلا هستند، وضعشان روشن و از اشتراک خارج می‌گردند؛
  5. تعیین این‌که هر راوی در کدام طبقه واقع شده و از کدام طبقه می‌تواند روایت کند. با این کار، مرسله بودن بسیاری از روایات، روشن و نیز به مرسل نبودن بقیه، اطمینان حاصل می‌شود؛
  6. در سلسله سند روایات، گاهی به تصحیف برمی‌خوریم. مثلا «محمد بن سالم» به «محمد بن مسلم»، تصحیف شده است و نیز به مواردی که قلب پیش‌آمده روبه‌رو می‌شویم. مثلا «الحسین بن خالد عن یعقوب بن شعیب» به «یعقوب بن شعیب عن الحسین بن خالد»، قلب و مقلوب شده است.

همچنین گاهی در سند، نام کسی را می‌بینیم که زائد است. مثلا در این سند: «ابوعلی الاشعری عن محمد بن الحسن بن علی الکوفی»، به ظن قوی و به قرینه سائر روایات ابوعلی اشعری، جمله «محمد بن»، زائد و صحیح این سند، «ابوعلی الاشعری عن الحسن بن علی الکوفی» است و نیز گاهی، مواردی را می‌یابیم که نام یک راوی، از سلسله سند، حذف و کم شده است. برای به‌دقت آوردن موارد تصحیف، قلب، زیاده و نقصان، بهترین راه این است که سندهای مشابه، کنار هم قرار گیرد و با مقایسه میان آن‌ها، موارد یادشده، اصلاح و تصحیح گردد.

مرحوم آیت‌الله بروجردی (ره) برای انجام این شش کار که به‌خصوص برای فقها بسیار سودمند است، اقدام به یک سلسله تحقیقات و تألیفات کرده است.

مرحوم آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی می‌گوید: «روزهای پنج‌شنبه و جمعه، اول آفتاب، بنده به همراه مرحوم آقا میرزا حسن نوری، آقا سید جعفر احمدی (داماد آیت‌الله بروجردی)، آقا سید محمدحسن (پسر آیت‌الله بروجردی) و مرحوم آقا میرزا مهدی صادقی، به خدمت ایشان می‌رفتیم. آیت‌الله بروجردی درباره رجال و اسانید، مطالبی را به‌صورت رمز نوشته بودند. ایشان این رمزها را توضیح می‌دادند و این گروه، به‌صورت تفصیلی، آن‌ها را در فیش‌هایی یادداشت می‌کردند. برای هر مسئله‌ای از مسائل فقهی، تحقیق جامعی از اقوال علما (شیعه و سنی)، آیات مربوط به بحث، روایات، احتمالات در مسئله و بالاخره، آخرین نظریه‌ای که خود به آن رسیده بود، داشت. می‌توان تعبیر کرد که ایشان برای هر مسئله فقهی، پرونده خاصی تشکیل داده بود، حاوی همان مطالبی که عرض شد». از آن‌جا که پیوسته مشغول تحقیق و مطالعه بودند و هر روز ممکن بود مطالب جدیدی، برق‌آسا به فکرشان خطور نماید و نظرشان از عقیده‌ای که قبلا داشتند، برگردد؛ لذا هر بار، به نوشته سابق مراجعه کرده، اطلاعات بعدی را در حاشیه آن یادداشت می‌کردند و از این حیث، شباهت کاملی به شیخ طوسی داشتند. در تدوین تألیف این کتاب (جامع الاحادیث شیعه) بسیار ارزنده، همه خواسته‌های آیت‌الله بروجردی (جز ذکر روایات اهل تسنن در ذیل هر باب) تأمین شده و مورد پسند آن مرحوم قرار گرفت تا جایی که می‌فرمود: «این کتاب، ثمره زندگی و نتیجه عمر من است. ایشان، مراجعه به فتاوای اهل‌سنت را از مقدمات فتوا می‌دانستند. از این‌رو، می‌فرمود: توجه به روایات و فتاوای اهل‌سنت، شیوه قدمای از فقهای ما بوده است». قدمای ما، نه‌تنها به مسائل خلاف توجه می‌کردند که حفظ آن‌ها نیز لازم می‌شمردند؛ لذا قدمای ما، مسائل خلاف را حفظ بودند. روی همین باور بود که مرحوم بروجردی، بر کتاب خلاف شیخ طوسی حاشیه زدند و آن‌ها را چاپ کردند. پس از ایشان، این سنت حسنه، یعنی رجوع به کتب قدما، فتاوا و روایات اهل‌سنت مرسوم شد. حوزه علمیه قم: در این بعد، پیشتاز بود. نجف نیز به پیروی از حوزه قم: به این مسئله توجه کرد. آیت‌الله بروجردی، برای کتب نفیس خطی، مخصوصا نسخه‌های کمیاب، فوق‌العاده اهمیت قائل بودند. به محض این‌که اطلاع پیدا می‌کردند نسخه‌ای از فلان کتاب فلان دانشمند دینی، در جایی موجود است، نخست، برای این‌که خود آن نسخه را داشته باشند و در ثانی، برای این‌که در صورت لزوم، اقدام به چاپ آن کنند، با هر وسیله‌ای که داشتند، آن نسخه را به‌دقت آورده و دستور می‌دادند، آن‌ها استنساخ نمایند. حتی افرادی را به بعضی از شهرها که نسخه بعضی از کتاب‌ها بود و انتقال آن امکان نداشت، می‌فرستادند و دستور لازم را برای استنتاخ یا ثبت مشخصات آن نسخه می‌دادند و بدین‌گونه بسیاری از کتب نفیس خطی قدما را از صندوق نسیان بیرون آورده و دستور می‌دادند تصحیح و اصلاح نمایند. از خدمات ایشان به حوزه، عبارت است از: چاپ کتاب‌های ارزشمندی که مطرود واقع شده بود، مانند خلاف شیخ طوسی، قرب الاسناد حمیری، جعفریات، رجال میرزا محمد اردبیلی و مفتاح الکرامه.

از نکات بسیار مهم در سیره حضرت آیت‌الله بروجردی (ره)، یت‌اللارعایت احترام در منش علمی است. ایشان نسبت به استاد خود آخوند محقق خراسانی، در حد بالایی، احترام و ادب می‌كرده است و بر همین اساس، وقتی معظ‌م‌له از نجف به ایران آمدند، دو دوره اصول تدریس فرموده‌اند كه یك دوره آن، در بروجرد و دوره دیگر، در قم بود و در هر دو دوره، محور بحث خود را كتاب شریف كفایه‌الاصول كه كتاب استادشان بود، قرار داده و مكرر در مكرر، در حین درس‌ها، از آن بزرگ‌مرد، به احترام و ادب یاد می‌كرد و با لقب «شیخنا الأستاذ المحقق الخراسانی» نام می‌برد. یكی از اساتید سطح ما، نقل می‌كرد كه مرحوم آقای بروجردی فرمودند: «من حتی به كودك در گاهواره از خاندان آقای آخوند خراسانی، احترام می‌كنم!». ایشان، علاقه و ارادت به مرحوم آخوند را تا آخر عمر حفظ کردند. در ایام اقامت در قم: زمانی‌که مرحوم آیت‌الله حاج میرزا احمد کفائی (ره)، سفری به قم نموده است، ایشان در مجلس درس حضور یافته و خطاب به فضلای درس فرمودند: «شنیدیم که فرزند استاد بزرگوار ما مرحوم آقای آخوند، به قم مشرف شده‌اند. من به‌عنوان دیدن ایشان، درس را تعطیل می‌کنم و از آقایان فضلا می‌خواهم که از ایشان دیدن و تجلیل کنند». آن‌گاه پس از بیان شمه‌ای از شخصیت والای مرحوم آخوند، درس را تعطیل کردند. آیت‌الله بروجردی، تألیف و تصنیف را از نجف اشرف شروع کردند. نخستین کتاب ایشان، حاشیه کفایه‌الاصول استادش، آیت‌الله خراسانی است که در زمان حیات آن مرحوم نوشته‌اند. بارها دانشمندان نجف، این کتاب را از ایشان خواستند برای آن‌ها بفرستد تا از تحقیقات بکر آن استفاده کنند و در صورت امکان چاپ نمایند؛ ولی ایشان حاضر نمی‌شدند کتابی که حاوی نقد و اعتراض بر مطالب علمی و تحقیقی استادش بود، در دسترس عموم باشد و به همین جهت، حتی در مدتی که در قم تشریف داشتند نیز از چاپ این کتاب، امتناع می‌ورزیدند.

مرحوم آیت‌الله علی‌پناه اشتهاردی، از قول ایشان نقل فرمودند: «من آن‌وقت كه اصفهان بودم، تعدادی از شاگردانم در آذربایجان بودند. بعدها دیدم این آقایان، از آذربایجان برایم نامه‌ای نوشتند كه چون شما را اعلم می‌دانیم، بر خود لازم دیده‌ایم مردم را به شما ارجاع دهیم، در حالی‌که آیت‌الله اصفهانی در قید حیات بودند. من در جواب نوشتم: كار شما درست نیست، من نه رساله می‌فرستم و نه به چنین كاری رضایت دارم؛ زیرا مردم هم‌اكنون مرجع تقلید دارند و تقلیدشان ‌هم بر طبق موازین شرعی، محکوم به صحت است».

مرحوم آیت‌الله علی صافی گلپایگانی می‌فرماید: «در رعایت ادب نمونه بودند، حتی در مقام اشکال علمی به دیگران، ادب خاصی داشتند. اگر می‌خواست به سخن کسی اشکال کند، ابتدا، نقاط مثبت آن شخصیت را برمی‌شمرد و از او تجلیل می‌کرد، سپس انتقادش را می‌گفت. در نقد و بررسی انظار افراد، ذره‌ای به شخصیت افراد، لطمه وارد نمی‌شد. نمونه‌هایی در خاطرم هست، برای شما عرض می‌کنم. در مبحث صلات، به مرحوم آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری اشکال داشتند. ابتدا، شروع کردند به تجلیل از کتاب صلات ایشان و فرمودند: من تاکنون کتابی به این کم‌لفظی و پرمعنایی ندیده‌ام. آن‌گاه اشکال خود را مطرح نمودند. مرحوم حاج شیخ عباس قمی (ره) درباره روایتی، نظری داده بودند. عده‌ای از آیت‌الله بروجردی، از صحت‌وسقم این نظر سؤال کردند. ایشان ابتدا، زحمات شیخ عباس قمی را مفصل بیان نمودند، آن‌گاه نظر خود را بیان کردند. به هنگام اشکال بر نظری از نظرات شیخ طوسی (ره) نیز در مقام اعتذار برمی‌آمدند و می‌فرمودند: مرحوم شیخ طوسی، با این‌همه تألیفاتی که داشت، مقدار وقتی که برای این موضوع صرف نموده، بسیار اندک بوده است؛ لذا این نظر را داده است. ایشان در حرم، مسجد بالاسر درس می‌گفت. یک طلبه، بی‌توجه، پشتش را به‌طرف قبر حاج شیخ عبدالکریم حائری (ره) و علمای دیگر کرده بود، ایشان از بالای منبر عصبانی می‌شود كه این‌ها برای اسلام زحمت‌کشیده‌اند، زنده و مرده این‌ها فرق نمی‌کند. چرا پشت به این‌ها کرده‌اید؟ نسبت به خاندان‌های علمی، اهمیت زیادی قائل می‌شدند. هر یک از مراجع‏ و بزرگان علما که در زمان ایشان، به رحمت ایزدی پیوستند، قرض شخصی یا غیرشخصی که در ذمه ایشان بود، همه را متعهد شده و می‌پرداختند. به‌عنوان مثال، دیون زیادی که از مرحوم آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی (ره) و آیت‌الله آقای حاج‌آقا حسین قمی (ره) باقی‌مانده‏ بود، همه را رسیدگی فرموده و پرداختند. با بازماندگان آیات و حجج اسلام، طوری رفتار می‌کردند که وفات سرپرست بزرگ خاندان خود را احساس نکنند و همواره، آنان را تفقد و نوازش می‌نمودند. ایشان زانویش درد می‌کرد، در بهار و تابستان کرسی را برنمی‌داشت. البته منقل نبود، برای این‌كه پتو یا لحاف روی پایش باشد؛ زیرا ایشان، پا جلوی کسی دراز نمی‌کرد. همیشه روی منبر برای تدریس نیز دوزانو می‌نشست و می‌گفت: «در محضر آقایان، بی‌ادبی است که پا را آویزان کنم». اگر در اتاق کتابی بود، امکان نداشت در آن اتاق بخوابد. می‌گفت: «کتاب شیخ طوسی در اتاق من هست، خود شیخ طوسی این‌جا نشسته است و در حقیقت، من در حضور شیخ طوسی می‌خوابم». می‌فرمود: «در تمام عمرم، در اتاقی که کتب حدیث باشد، حتی دارای یک حدیث باشد، نخوابیده‌ام». مرحوم آیت‌الله خزعلی می‌گوید: «رفتار آیت‌الله بروجردی با طلبه‌ها، موقرانه و محبت‌‌آمیز بود. روزی طلبه‌ای سر كلاس درس، از ایشان سؤالی كرد، ایشان تصور كرد این طلبه، درخواست حاجت و نیازی خصوصی كرده است. در جواب او گفت بعد از این‌كه درس تمام شد، بیا منزل تا مشكلت را حل كنم. یكی از آقایان گفت: آقا این اشكال درسی دارد. ایشان دید قدری از شأن و مرتبه طلبه كاسته شد. این طلبه؛ چون قبلا نیاز شخصی خود را با آیت‌الله بروجردی در میان نهاده بود، ایشان تصور كرده بود این‌بار نیز همان درخواست قبلی را مطرح كرده است و نمی‌خواهد جلوی مردم اظهار نیاز بكند. آقای بروجردی بعد از این‌كه فهمید طلبه سؤال علمی داشته است، خیلی پریشان شد. می‌گفت چرا گوش من این‌قدر سنگین است كه مطلب را درست تشخیص نمی‌دهم. بعد از اتمام درس، طرف كفش‌كن نرفت، به داخل جمعیت رفت و طلبه را دید و خم شد و دست او را بوسید. ایشان فقط به‌دلیل این‌که گوششان سنگین بوده، چنین عملی را انجام دادند، نه این‌كه عمدا آن طلبه را آزرده باشد».

مرحوم آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی می‌گوید: «کم‌ترین گرایشی به هوای نفس، شهرت و جاه‌پرستی در آن بزرگوار دیده نمی‌شد. آن مرحوم، به‌خاطر اجتناب از شهرت، تا زنده بود، کتاب‌هایش را چاپ نکرد».

آیت‌الله مکارم شیرازی می‌گوید: «در سعه صدر ایشان، همین بس که کتابی درباره علم رجال و طبقات آن نوشته بودند که بسیار مهم بود؛ ولی وقتی کتاب جامع‌الرواه اردبیلی، به‌دقت ایشان رسید، فرمود: «این مرد بزرگ، قبل از من، این راه را رفته است، کوشش کنید اول کتاب او را چاپ کنید».

مرحوم آیت‌الله مجتهدی تهرانی نقل می‌کرد که آقای بروجردی، هر روز قبل از درس، توسل داشتند و بعد از آن‌‌که مداحی و روضه می‌خواند، آیت‌الله بروجردی با چشم اشک‌بار، درس ‌را شروع می‌کرده است.

در پایان این بیان، از مرحوم آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی حسن ختام است که مرحوم آیت‌الله بروجردی یك روز سر درس فرمود: «یك عده از طلاب و مبلغین اسلامی، مرتب سؤالاتی از من می‌كنند، امروز می‌خواهم جواب دهم. سؤال می‌كنند ما چه وقت به مقصد می‌رسیم؟ ‌از وقتی كه طلبه می‌شویم تا چه زمانی، باید تلاش و كوشش كنیم تا به نتیجه و مقصد برسیم؟‌ و از كجا بفهمیم كه به مقصد رسیده‌ایم یا نه؟ همه محصلین علوم دینی و همه مبلغین و مروجین شریعت نبوی، باید بدانند كه اگر برای دنیا و رسیدن به زخارف مادی دنیا، به حوزه و سلك روحانیت آمده‌اند، هیچ‌گاه به مقصد نمی‌رسند و از اول اشتباه كرده‌اند و باید تغییر مسیر دهند. این راه، راهی نیست كه انسان را به مادیات دنیا برساند، مادیات هم انسان را به رشد و پیشرفت واقعی نمی‌رساند. اگر برای خدا و انجام وظیفه و رسیدن به مقام قرب ربوبی به این مسیر آمده‌اند، بدانند كه از روز اول كه وارد شده‌اند، به مقصد رسیده‌اند و هر روزی كه می‌گذرد، در مقصد سپری می‌شود».

پاسخ دهید: