شما اینجا هستید: رهنامه پژوهش » ش 37 و 38 / صفحه اصلی / بخش سوم » مستدرک‌نویسی
مستدرک‌نویسی | محمدعلی‌ دلبری
26 بازدید

محمدعلی‌دلبری[1]

سیدرضا شیرازی[2]

چکیده

یکی از سنت‌های پژوهشی اصیل که پیدایش و رشد و نمو آن، در بطن حوزه علمیه بوده، مستدرک‌نویسی است. این مهم، در طول تطور، به‌علت مشخص نبودن ضوابط آن و خالی بودن عرصه از پژوهشی که موضوع آن «مستدرک‌نویسی» باشد، دچار آسیب‌هایی شده است. در این پژوهش که از جهت جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای و از جهت روش توصیفی است، با پیگیری پژوهش‌هایی که درباره مستدرک‌نویسی انجام گردیده است و مراجعه به تعداد زیادی از تألیفاتی که به‌نام مستدرک و اصطلاحات همسو با آن چاپ شده‌اند، تلاش بر ضابطه‌مند نمودن مستدرک‌نویسی و تمایز آن با اصطلاحات همسو شده است. در ادامه، به ارائه ویژگی‌ها، مزایا و آسیب‌های مستدرک‌نویسی پرداخته است.

بنابر نتایج حاصل از این مقاله، مستدرک به «کتابی که به هدف جبران و تکمیل استقراء و جمع‌آوری کتابی دیگر مبتنی و مقید به مبانی و روش مؤلف آن و بر طبق ساختار آن، تألیف می‌شوند»، اطلاق می‌گردد و با تکمله‌نویسی، تذییل‌نویسی و ملحق‌نویسی متفاوت است. عدم رعایت اصل اساسی در مستدرک‌نویسی، انحراف از استدراک، اشتباه مبنایی در استدراک، اشتباه مصداقی در استدراک و تسامح در کاربرد معنای مستدرک، استفاده از قالب مستدرک به‌جای ویراست جدید، از آسیب‌های مستدرک‌نویسی است.

کلیدواژگان: ضوابط مستدرک‌نویسی، آسیب‌های مستدرک‌نویسی، تکمله‌نویسی، تذییل‌نویسی، زوائدنویسی، ملحق‌نویسی، مستخرج‌نویسی

مقدمه

آموزش و پژوهش، به‌منزله دو بال برای هر نظام آموزشی می‌باشند که می‌توان به‌وسیله آن‌ها، در آسمان علم عروج نمود. هر نظام آموزشی، برای خود، روش‌های بومی متناسب با فرهنگ و اعتقادات خود دارد. نظام آموزشی حوزه نیز از این امر مستثنا نیست. یکی از سنت‌های پژوهشی در نظام آموزشی حوزه، «مستدرک‌نویسی» است. این سنت، پس از پیدایش علم حدیث و در ادامه پیشرفت آن، به‌وجود آمد و رشد کرد. در طول تاریخ دانش‌های اسلامی، کتاب‌های مختلفی به‌نام مستدرک چاپ شده‌اند. در این بین متأسفانه، با توجه به عدم وجود استاندارد خاص، کتاب‌هایی به‌عنوان مستدرک چاپ گردیده‌اند که با تعریف و ماهیت مستدرک‌نویسی، فاصله زیادی دارند. همچنین در مواردی، کتاب‌هایی که دارای ماهیتی استدراکی هستند، از هدف خود فاصله گرفته و دچار آسیب‌هایی شده‌اند. مستدرک‌نویسی، روش پژوهشی است که به تولید علم می‌انجامد و قابلیت استانداردسازی و رشد دارد. از این‌رو، این مقاله، در صدد تعریف و ارائه ضوابط و آسیب‌های آن است.

پیشینه پژوهشی

برخلاف تاریخ حدود هزار ساله مستدرک‌نویسی و تحولات متنوعی که در تاریخ داشته، به‌طوری که ثبت و ضبط و تحلیل علمی درباره آن‌را بسیار دشوار کرده، پژوهش در باره آن بسیار محدود است.

علی راد، در صدمین شماره مجله مشکات، مقاله‌ای با عنوان «مستدرک‌نگاری؛ گونه‌شناسی»، با رویکردی تحلیلی، به بازشناسی ماهیت کتاب‌شناختی مستدرک و گونه‌های مشابه آن، مانند تکمله پرداخته است. بررسی جایگاه مستدرک در کتاب دینی، انواع گوناگون و فوائد آن به همراه شناسایی نمونه‌های برتر آن در دانش‌های حدیثی، از دیگر مطالب بحث شده نویسنده است.

به غیر از مقاله فوق که نخستین و تنها مقاله مستقل در موضوع می‌باشد و با چشم‌پوشی از نقدهای وارد بر آن، بحث‌های مختصری از مستدرک‌نویسی، در ضمن مباحث حدیث‌شناسی، در کتاب‌هایی مرتبط با علم حدیث شده است.[3] همچنین بحث‌های ضمنی در برخی مقالات، از جمله مقاله «اعتبارسنجی و روش‌شناسی اولین مستدرک نهج‌البلاغه»، نوشته محسن قاسم‌پور و مقاله «روش حدیث محدث نوری در مستدرک الوسائل»، نگاشته سید حسین فلاح‌زاده ابرقویی موجود است.

این پژوهش که تکمیل‌کننده تنها پژوهش‌ مقدماتی راجع به موضوع در ابعاد معناشناخت، فوائد، کارکرد و پیشینه تاریخی مستدرکات است،[4] امتیاز آن بر پژوهش سابق خود، این است که به تدوین ضوابط، اصول، روش و دیگر ابعاد «مستدرک‌نویسی»، ورود کرده است.[5]

تعریف

برای تعریف اصطلاحاتی مانند «مستدرک‌نویسی» که به مرور زمان پیدا شده و با فراز و فرود همراه بوده است، نمی‌توان حد و رسمی ارائه نمود که جامع تمام مواردی باشد که با این عنوان چاپ شده‌اند و مانع مواردی باشد که با عناوین دیگری منتشر گشته‌اند. بنابراین، این پژوهش، در صدد ارائه تعریفی برای مستدرک‌نویسی است که بتواند با ماهیت «استدارک»، از لحاظ تئوری همخوانی داشته باشد و علاوه بر آن، با تاریخچه و هدف پیدایش مستدرکات هماهنگ باشد و تا حد امکان، اکثر کتاب‌هایی را که با این عنوان چاپ شده‌اند را شامل شود.

در لغت، «استدراک چیزی به چیزی»، به‌معنای «تلاش برای ملحق کردن آن دو به هم»[6] و «استدراک سخن شخص»، به‌معنای «اصلاح اشتباه گفتار»[7] اوست.

با پیگیری و استقرای موارد کاربرد «استدراک» و «مستدرک» و کلمات مشابه آن‌ها، در کتاب‌ها، مقالات و نوشته‌ها، مفاهیم چندی برای آن پیدا می‌شود.

در معنای اصطلاحی، بر کتاب‌های خاصی «مستدرک» اطلاق می‌گردد. کتاب‌های مستدرک، با هدف جبران و تکمیل کتابی دیگر که در این مقاله، از آن به‌عنوان «کتاب اصلی» تعبیر می‌شود، تألیف می‌شوند.[8] توضیح این‌که، در دانش‌ها یا پژوهش‌هایی که در آن‌ها، به‌گونه‌ای استقراء و جمع‌آوری وجود دارد، بحث استدراک مطرح می‌گردد. مثلا در دانش حدیث، چون هدف مؤلف، جمع نمودن احادیث با شرایط خاص، مانند صحیح بودن حدیث و دسته‌بندی آن‌ها به‌شکل خاصی است، چه بسا در این بین، برخی احادیث با همان شرایط، از مؤلف مخفی بماند. از این‌رو، حدیث‌شناسان بعد از او، در صدد جبران و تدارک کار برآمده و بر کتاب او مستدرکی می‌نویسند.

این امر در دانش‌هایی مانند رجال،[9] تاریخ،[10] تراجم[11] و … و کتاب‌هایی مانند دانشنامه‌ها،[12] معجم‌ها،[13] لغت‌نامه‌ها،[14] فهرست‌ها،[15] فهرست کتاب‌های خطی،[16] دیوان اشعار[17] شاعری خاص، جدول‌های نجومی و اخترشناسی[18] و امثال آن امکان دارد.

چون در علم رجال، هدف استقرای راویان احادیث است، این امکان وجود دارد که برخی از راویان موجود در سند روایات، در کتاب اصلی ذکر نشده باشد، از این‌رو، می‌توان برای کتاب اصلی، مستدرکی نوشت. در علم تاریخ، نوعی استقراء و جمع‌آوری وقایع تاریخی وجود دارد. بنابراین، این احتمال وجود دارد که تاریخ‌نویس، به حوادث و واقعه‌های خاصی، اشاره نکرده باشد. با این وجود، به ندرت با مستدرکی در علم رجال و تاریخ، در آثار پیشینیان روبه‌رو می‌شویم. آن‌چه به‌عنوان مستدرک در این علوم وجود دارد، در دوران متأخر و معاصر، به وقوع پیوسته است.[19]

پیدایش و رشد مستدرک‌نویسی، در دانش حدیث بوده است. از این‌رو، استدراک در اصطلاح اهل حدیث، به‌معنای «جمع‌آوری دسته‌ای از روایات، مطابق با شرایط (حدیثی) یکی از مصنفان است که وی، این روایات را در کتاب خود نیاورده است».[20]

برخلاف نظر برخی[21] که «مستدرک» را فقط به کتاب حاکم نیشابوری اختصاص می‌دهد، باید گفت که «مستدرک» نوعی تألیف است. همچنین برخلاف ظاهر برخی تعریف‌ها،[22] این اصطلاح، مخصوص علم حدیث نمی‌باشد و نسبت به هر کتابی که در آن نوعی گردآوری وجود دارد، امکان دارد.

بنابراین، «مستدرک» به: «کتابی که به هدف جبران و تکمیل استقراء و جمع‌آوری کتابی دیگر مبتنی و مقید به مبانی و روش مؤلف آن و بر طبق ساختار آن، تألیف می‌شوند»، اطلاق می‌گردد.

قالب «مستدرک» را می‌توان گسترش داد، به‌طوری که مقالات را هم دربر گیرد. مقالاتی که در آن‌ها، نوعی گردآوری و جمع‌آوری اطلاعات است، مانند مقالات با موضوعات کتاب‌شناسی،[23] لغت‌شناسی، فهرست کتب خطی و امثال آن‌ها که قابلیت استدارک توسط مقاله‌ای دیگر را دارند.

قالبی دیگر از استدارک، بدین شکل متصور است که گاهی حجم استدراک بر کتاب، به مقدار تألیف کتابی مستقل نمی‌باشد. از این‌رو، استدراک‌کننده، آن‌را به‌شکل مقاله‌ای انتشار می‌دهد.

معمولا استدراک در دانش‌هایی مانند فقه، اصول، فلسفه، کلام و مانند آن‌ها مطرح نمی‌گردد. این امر، بدان جهت است که روش موجود در این علوم، بررسی و تحلیل و اثبات و نقد است و به‌دنبال گردآوری و استقرای موضوع خاصی نیستند. از این‌رو، کتاب‌هایی با عنوان مستدرکات فقهی[24] یا مستدرکات اصولی و امثال آن، اساسا وجود ندارد. البته اگر کتابی، در صدد گردآوری فتواهای شخصی برآمده باشد، وجود مستدرک برای چنین کتابی متصور است.[25]

استدراک در معنایی دیگر، جبران اشتباهات، جا افتادگی‌ها و … است. گاهی در مقاله‌ای منتشر شده، خطاهایی چاپی یا حذفی از جانب چاپخانه یا سازمان انتشار دهنده پدید می‌آید که با تذکر، در شماره بعدی نشریه، این خطاها استدراک می‌گردد. این امر، در مورد کتاب هم متصور است.[26] این معنا از استدراک، غیر از معنای اصطلاحی می‌باشد. در این‌گونه موارد، استدراک به‌معنای لغوی خود، به‌کار رفته است.

کاربردهای دیگر اصطلاح «استدراک»

گاهی در تصحیح کتاب حدیثی کهن، نسخه‌های متعددی وجود دارد. نسخه اصل که برای متن تصحیح انتخاب می‌شود، با نسخه‌های دیگر، در برخی احادیث متفاوت است. همچنین روایات دیگری، در کتاب‌های حدیثی دیگری از همان کتاب، نقل شده است که در هیچ‌کدام از نسخه‌های تصحیحی وجود ندارد. منشأ این امر، امور مختلفی  می‌تواند باشد. به‌عنوان مثال، با این‌که مؤلف اصلی، آن احادیث را در کتاب خود آورده؛ اما در استنساخ آن، سهوهایی از جانب ناسخان صورت گرفته و برخی از احادیث جا افتاده است. یا به‌خاطر ویرایش بعدی توسط مؤلف در حیات خود، نسخه‌برداری از روی نسخه اصلی، یکسان و همانند نبوده باشد و … . معمولا این احادیث، به‌عنوان استدراک بر متن کتاب آورده می‌شود.[27]

این کار، در حقیقت، گردآوری کامل نسخه اصلی مؤلف است، از این‌رو، بر آن مستدرک اطلاق نمی‌گردد. ماهیت این کار، ملحق‌نویسی است و نباید عنوان استدراک بدان داد.

نسبت به صحیفه سجادیه باید گفت، جمع‌آوری دعاهای دیگر امام سجاد (علیه‌السلام) و الحاق آن به صحیفه سجادیه، استدراک به حساب نمی‌آید.[28] ماهیت این کار هم ملحق‌نویسی است و ربطی به استدراک ندارد. بله، اگر صحیفه سجادیه، محدود به 54 دعای خاص نگردد و مجموعه دعاهای امام سجاد (علیه‌السلام) در نظر گرفته شود، می‌توان مستدرکی برای آن نگاشت.

استدراک بر کتاب کافی محدث کلینی، یعنی بر اساس روش حدیثی شیخ کلینی، روایاتی که باید در کتاب کافی باشد و نیست، در کتاب «مستدرک کافی» آورده شود. بنابراین، جمع‌آوری «روایات کلینی که در کتابی به غیر از کافی از کلینی نقل شده باشد و به هیچ‌کدام از کتاب‌های حدیثی معروف او نسبت داده نشده باشد»[29] را نمی‌توان استدراک کافی دانست. ماهیت این کار نیز ملحق‌نویسی است.

گاهی مقداری از اصل کتاب خطی، از بین رفته و کتاب خطی ناقص است. در مواردی که کتاب خطی قطور و دارای چند مجلد باشد، مقدار ناقص، حتی به یک جلد می‌رسد. مصححان برای ناقص نماندن کتاب، آن‌را بازسازی کرده و به‌عنوان مستدرک چاپ می‌کنند.[30] این معنا از استدراک، به‌معنای لغوی نزدیک است. این معنا نیز در اصطلاح مستدرک‌نویسی مکانی ندارد.

اهداف مستدرک‌نویسی

هدف اصلی در مستدرک‌نویسی، کامل نمودن استقرای مؤلف کتاب اصلی است؛ اما اهداف فرعی دیگری برای آن متصور است مانند:

  1. مشخص شدن ارزش کتاب اصلی؛
  2. میزان تسلط مؤلف کتاب اصلی در رشته علمی؛
  3. مقایسه علمی بین دو مؤلف کتاب اصلی و کتاب مستدرک؛
  4. نمایش تاریخ توسعه دانش موضوع کتاب استدراکی.

اصطلاحات همسو با مستدرک

بنابر آن‌چه گذشت، مستدرک به کتابی که به هدف جبران و تکمیل استقراء و جمع‌آوری کتابی دیگر، با رعایت مبانی مؤلف اصل تألیف می‌شوند؛ اطلاق می‌گردد. عدم رعایت اصل اساسی در مستدرک‌نویسی،[31] منجر به خلط این اصطلاح، با گونه‌های نگارشی دیگر گردیده است. از این‌رو، اصطلاح «مستدرک»، بر نگارش‌هایی که به اهداف دیگر، مانند اتمام تألیف ناتمام، ادامه دادن روال مؤلف در قرن‌های بعدی، پیوست‌نویسی برای کتاب و …، اطلاق گردیده است. از این‌رو، برای رفع این‌گونه خلط‌ها، بایسته است که اصطلاحات همسو نیز توضیح داده شود. قابل توجه است که به‌جهت رعایت اصل مختصرنویسی، فقط به توضیح عناوینی که در خارج این خلط صورت گرفته یا احتمال آن است، اکتفا می‌شود.

الف. تکمله یا تتمه

گاهی تألیف کتابی، به‌سبب مرگ مؤلف یا اسباب دیگر، تمام نمی‌گردد. از این‌رو، اندیشمندان بعدی، تلاش در اتمام آن نموده و به اصطلاح، تکمله یا تتمه‌ای برای آن می‌نویسند. این‌گونه کتاب‌ها، معمولا شرح کتابی دیگر یا تفسیر قرآن یا مربوط به دانشی با ساختار مشخص، مانند فقه یا اصول فقه، می‌باشند. برای نمونه، دانش فقه، دارای ابواب مختلفی است و کتاب عروه‌الوثقی[32] یا منهاج الصالحین،[33] فاقد برخی از ابواب فقه می‌باشند. از این‌رو، هر دو دارای تکمله می‌باشند. همچنین کتاب اصول فقه تألیف محقق مظفر، فاقد برخی مباحث اصول عملیه می‌باشد. از این‌رو، برخی برای آن، «تتمیم اصول فقه» نگاشته‌اند.[34] همچنین چون جناب میرزا حبیب‌الله خوئی، به‌علت وفات، موفق به اتمام شرح خود با نام «منهاج البراعه» بر نهج‌البلاغه نشد، اندیشمندان دیگری در صدد تکمیل آن برآمدند.[35]

برخی مؤلفان، کتابی را به‌عنوان پایه بحث می‌گیرند و می‌خواهند آن کتاب را از جهاتی که در نظر مؤلف نبوده، کامل کنند. این مؤلفان، به جمع‌آوری کتاب اصلی نظر ندارند و در صدد تکمیل گردآوری و استقرای مؤلف کتاب اصلی نیستند؛ بلکه در روش تألیف کتاب اصل نقصی می‌بینند. چه بسا، مؤلف کتاب اصل، عمدا این نقص را برای کتاب خود، انتخاب نموده است. به‌عنوان مثال، سید رضی در کتاب نهج‌البلاغه، در صدد جمع‌آوری سخنان بلیغ حضرت امیر (علیه‌السلام) بوده است؛ اما آن‌ها را بدون سند ذکر کرده است. حال اگر کتابی، در صدد ارائه سندهای روایات موجود در نهج‌البلاغه باشد، دیگر مستدرک نمی‌باشد.[36] در این موارد، دیگر هدف استدراک آن‌چه از مؤلف در جمع‌آوری و استقراء مخفی مانده، نیست. نمونه‌ای دیگر، این است که سید رضی خطبه‌ها و نامه‌ها را تقطیع کرده است. حال اگر مؤلف، در صدد آوردن خطبه‌ها به‌صورت کامل باشد، کار او مستدرکی بر کتاب اصلی شمرده نمی‌شود.[37] از این‌گونه تألیفات، باید به‌نام تکمله یاد کرد. بله، اگر کسی در جمع‌آوری دیگر سخنان بلیغ حضرت امیر (علیه‌السلام)، به جز آن‌چه در نهج‌البلاغه باشد، برآید، کتاب او مستدرکی بر نهج‌البلاغه است.

برخی اوقات، مؤلفی در کتاب اصلی که در رشته علمی خاصی تألیف گشته، نقصی می‌بیند، به‌طوری‌که آن کتاب و کتاب‌های مشابه آن‌را به‌عنوان کتاب جامع برای آن رشته نمی‌بینید. از این‌رو، از ابتدا، شروع به تألیف جدیدی در همان رشته می‌کند. این تألیف دوم، به همان هدف و در مواردی، به همان ترتیب است؛ اما با مبانی و روش مؤلف دوم می‌باشد. معمولا، مبانی و روش مؤلف دوم با مؤلف اول، همپوشانی و شباهت‌های فراوانی دارند؛ اما به هر حال، دارای اختلاف‌هایی است که موجب می‌گردد کتاب دوم، استدراک کتاب قبلی دانسته نشود. به‌عنوان مثال، در عمده کتاب‌های رجالی، چنین حالتی رخ داده است. بنابراین، نمی‌توان کتاب‌های رجالی تألیف شده در قرن‌های چهارم به بعد را مستدرکات یکدیگر دانست و نخستین مستدرکات رجالی را محصول قرن چهارم دانست.[38] شایسته است که این‌گونه کتاب‌ها، به‌عنوان نوعی دیگر از تکمله‌ها شناخته شوند.

شایان ذکر است که در کاربردی، مراد از «الاستدراک الاصولی» و «الاستدارک الفقهی»، مستندسازی و رصد پیدایش و پیشرفت و تطور علم یا مسائل آن است. در این کاربرد، در تعریف استدراک اصولی آمده است: «هو ما یمکن التوصل به إلی تصویب ما یذکره الاصولیون فی مصنفاتهم الاصولیه او تکمیله او دفع لبس عنه او نقده او توجیه لمعنی أولی».[39] به‌نظر می‌رسد که ماهیت این‌گونه کتاب‌ها، «تکمله» است و استفاده از «استدراک» در این‌گونه کاربردها، به‌معنای لغوی است.

با توجه به سخنان فوق، باید گفت اگرچه که کتاب‌هایی، به اشتباه با ماهیت استدارکی یا ماهیتی تذییلی، با نام تکمله چاپ شده‌اند؛ اما مستدرک، تفاوت اساسی با تکمله دارد و نمی‌توان آن‌ها را مترادف دانست.[40]

تذییل‌

«تذییل»‌ را همانند مستدرک‌، در معانی گوناگون به‌کار برده‌اند. از جمله موارد کاربرد آن، می‌توان به‌معنای حاشیه‌نویسی اشاره کرد.[41] در حاشیه‌نویسی، مأخذ روایت و اقوال، بیان صحت یا ضعف حدیث، ذکر دیگر اوصاف مانند مرسله، مرفوعه و غیر آن بیان می‌گردد. این اصطلاح، گاهی مترادف با مستدرک‌ به‌کار برده شده است، به‌گونه‌ای که کتابی با ماهیت «مستدرک»، با نام «تذییل» چاپ شده است؛[42] اما به‌نظر می‌رسد که در معنای اصطلاحی آن، باید گفت که تذییل هنگامی محقق می‌شود که کتابی که ماهیتی استقرایی دارد و استقراء در آن کتاب تا زمان مؤلف کتاب انجام شده، بعد از قرن‌ها مؤلفی دیگر بخواهد همان کتاب را از زمان مؤلف کتاب اصل تا زمان خود ادامه دهد و ادامه دهنده استقرای مؤلف سابق باشد.[43] این نکته نیز شایان ذکر است که مواردی وجود دارد که تذییلی به‌نام «تکمله»[44] یا «صله»،[45] چاپ شده است.

ملحق‌

این اصطلاح، مرادف پیوست در زبان فارسی است و به اجزای انتهایی كتاب اطلاق می‌گردد. اغلب كتاب‌ها، از بخش‌های جداگانه؛ اما مرتبط به هم تشكیل می‌شوند. واحدهای پس از متن اصلی کتاب، تحت عنوان كلی «ملحق»، از سایر قسمت‌ها متمایز می‌شود. هرگاه اطلاعاتی برای فهم بهتر نوشته مفید است؛ ولی حضور آن در پیكره اصلی نوشته، ایجاد گسستگی می‌كند، آن‌ها در بخش پیوست‌ها آورده می‌شوند. مطالب ملحق، ضمن استقلال صوری، ارتباط و اتصال نزدیكی با محتوای كتاب و مطالب متن دارد؛ اما ارائه جداگانه آن از طرفی، به این سبب است كه برخی مطالب، گاه با ساختار كتاب متناسب نیست و تسلسل مطالب اصلی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و از طرف دیگر، احتمال دارد ارائه این مطالب در متن ،برای عده‌ای از خوانندگان، چندان ضروری و محل مراجعه نباشد؛ لیكن برای عده دیگری، مفید و قابل استفاده به‌نظر برسد. ارائه جداگانه و مستقل این مطالب در كتاب، ضمن آن‌كه مطابق با معیارهای كتاب‌آرایی است، چارچوب كار را برای نویسنده، در ارائه و تدوین مطالب اصلی و فرعی و قسمت‌های دیگر كتاب مشخص می‌كند و خواننده نیز بر همین اساس، به مطالب اصلی و كلیدی دسترسی بیشتری دارد.

ملحقات، در اغلب كتاب‌ها، ضمن ارائه اطلاعات تكمیلی، حاوی مطالبی است كه خواننده را برای دریافت بهتر و كامل‌تر متن راهنمایی می‌كند یا نوعی ارتباط با موضوع کتاب دارد. در برخی كتاب‌ها، مطالب ملحقات، ممكن است مشتمل بر چند صفحه باشد و در برخی دیگر، بخش عمده‌ای از حجم كتاب را تشكیل دهد.

مستخرج‌

مستخرج، عبارت از کتابی است که در آن، نویسنده، روایات یکی از کتاب‌های حدیثی را به غیر از اسناد صاحب کتاب؛ بلکه با سندی که خود از شیوخ و اساتید خود در دست دارد، نقل کند.[46] بنابراین، مستدرک‌نویس، نگاهش به متن احادیث است؛ اما مستخرج‌نویس، به سند کتاب اصلی نظر دارد. یعنی احادیثی که صاحب کتاب اصلی، از طریق راویانی با شرایط خاص ذکر کرده است، اگر آن راویان احادیث دیگر داشته باشند و صاحب کتاب اصلی، آن‌ها را ذکر نکرده، او آن‌ها را بر کتاب اصلی استدراک می‌کند.[47]

همچنین در تفاوت بین مستخرج و مستدرک، گفته شده است که: «فرق بین استخراج و استدراک، این است که اضافه‌ها در مستخرج، برخلاف مستدرک از استخراج کننده است».[48]

زوائد

در پژوهشی، کتاب‌های زوائد، چنین تعریف می‌شود: «کتب زوائد، عبارت است از آثاری که یک یا چند رشته حدیثی را زائد بر کتاب اصلی– که غالبا از صحاح سته می‌باشند- دربر دارند. این رشته‌های حدیثی، عبارت‌اند از احادیث ذیل:

الف- احادیثی که به لفظ یا به معنا -در کتب شش‌گانه یا دیگر کتب مهم حدیثی- از سوی صحابه روایت کننده یا صحابی دیگر وارد نشده و به عبارتی، این احادیث به‌طور مطلق، زائد بر روایات کتب نامبرده است (اعم از آن‌‌که از نظر اعتبار، در ردیف روایات کتب اصلی- یعنی صحاح و سنن- باشد یا نباشد)؛

ب- احادیثی که با همان لفظ و معنا، در کتب اصلی وارد شده؛ اما به نقل از صحابیان دیگر؛

ج- احادیثی که گرچه با همان لفظ و معنا، در کتب اصلی یا یکی از آن‌ها وارد شده و صحابی ناقل روایت، در تمام مصادر یکی است؛ اما متن حدیث در کتب زوائد، در مقایسه با کتب قبل از آن، دارای نکات زائد و جدیدی است، به‌طوری که این نکات، دربردارنده حکم تازه‌ای است، مثل آن‌‌که مطلقی را مقید سازد یا عامی را تخصیص زند و یا مشتمل بر بیان حدیث مجملی باشد.[49]

با توجه به سخنان فوق، باید گفت که زوائد، مجموع دو علم مستدرک‌نویسی و مستخرج‌نویسی است.

پیشینه مستدرک‌نویسی

رویش این اصطلاح، از علم حدیث آغاز گردید. هنگامی‌که در قرن سوم، حدیث‌شناسان مهم اهل‌سنت، به صحیح‌نویسی روی آوردند،[50] پس از آن، برخی گمان کردند که تنها احادیث صحیح، همان است که در کتب صحاح آمده است. ابن الصلاح (م 643ق) از ابن الأخرم (م 344ق) نقل می‌کند: «قل ما یفوت البخاری و مسلما مما یثبت من الحدیث، یعنی فی کتابیهما».[51] از این‌رو، در جهت اشکال به مؤلفین صحاح، به این‌که بسیاری از احادیث صحیح دیگری موجود است، کتاب‌های به‌نام «الزامات» تألیف گردید.[52] نووی در گزارشی آورده است که دارقطنی (م 385ق) و دیگران، به  بخاری (م 256ق) و مسلم (م 261ق)، نقد وارد کرده‌اند و آن‌ها را به آوردن احادیثی، در دو کتاب صحیح خود الزام کرده‌اند که سندهای آن احادیث، مانند سندهایی است که آن دو، در کتاب خود آورده‌اند. به عبارتی دیگر، با این‌که از گروهی از صحابه، روایاتی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، با سندهایی صحیح نقل شده است؛ اما بخاری و مسلم، آن‌ها را در دو کتاب صحیح خود نقل ننموده‌اند. از این‌رو، دارقطنی و دیگران، کتاب‌های با عنوان «الزامات»، در این احادیث تصنیف کردند: «الزم الإمام الحافظ ابوالحسن علی بن عمر الدارقطنی رحمه الله و غیره البخاری و مسلما رضی الله عنهما إخراج احادیث ترکا إخراجها مع أن أسانیدها أسانید قد أخرجا لرواتها فی صحیحیهما بها. و ذکر الدارقطنی و غیره أن جماعه من الصحابه رضی الله عنهم رووا عن رسول‌الله ص و رویت احادیثهم من وجوه لا مطعن فی ناقلیها و لم یخرجا من أحادیثهم شیئا فیلزمهما إخراجها علی مذهبیهما (…) و صنف الدارقطنی و أبوذر الهروی فی هذا النوع الذی ألزموهما».[53]

در دفاع از مؤلفان کتاب‌های صحاح، گفته شده که اساسا، آن‌ها در جهت جمع تمامی احادیث صحیح، در مجموعه تألیفی خود نبوده‌اند؛ بلکه قصد آن‌ها، جمع مجموعه‌ای از احادیث صحیح بوده است. نووی ادامه می‌دهد: «و هذا الإلزام لیس بلازم فی الحقیقه فإنهما لم یلتزما استیعاب الصحیح، بل صح عنها تصریحهما بأنهما لم یستوعباه و انما قصدا جمع جمل من الصحیح».[54]

در قرن چهارم،[55] در صدد پاسخ عملی به ایرادهایی، مبنی بر این‌که کل احادیث شما کمتر از ده هزار حدیث است،[56] بر کتاب‌های صحیح بخاری و صحیح مسلم، مستدرکی توسط حاکم نیشابوری (م 405ق) و حافظ ابوذر انصاری هروی (م 434ق) نوشته شد. حاکم نیشابوری در مقدمه مستدرکش می‌گوید: «گروهی بر ما خرده می‌گیرند که تمام روایات صحیح نزد شما، کمتر از ده‌هزار حدیث است؛ اما بخاری و مسلم، در نگارش کتاب‌های صحیح خود، ادعایی مبنی بر آوردن تمام احادیث صحیح نکرده‌اند».[57]

پس از آن، کتاب‌هایی در نقد یا تأیید کتاب مستدرک حاکم نیشابوری، توسط دانشمندان نام‌آشنایی چون ذهبی (م 748ق)، حلبی (م 841ق) و سیوطی (م 911ق) نگارش شد.[58] آغاز این‌گونه کتاب‌ها در شیعه، توسط محدث نوری (م 1321ق)، با نگارش مستدرکی بر کتاب «تفصیل وسائل‌الشیعه»، تألیف شیخ حر عاملی (م 1104ق) بود. از معاصران، شیخ علی نمازی شاهروی (م 1405ق)، بر کتاب «سفینه البحار» تألیف شیخ عباس قمی (م 1319ق)، مستدرکی نگاشته است.[59]

ضوابط مستدرک‌نویسی

در کتاب‌های مستدرک، اشتراک در موضوع و روش، مورد توجه است؛ چون این‌گونه کتاب‌ها که با هدف جبران و تکمیل کتابی دیگر تألیف می‌شوند، اساسا، باید بر اساس مبانی و روش صاحب کتاب اصلی نگاشته شوند.

بنابراین، در استدراک، ابتدا باید مبانی و روش صاحب کتاب اصلی، کاملا تحقیق و تشریح شود. کسی‌که می‌خواهد به استدراک نهج‌البلاغه مشغول شود، ابتدا باید روش سید رضی در جمع احادیث نهج‌البلاغه را بررسی و کشف کند و بر منوال آن، مستدرک نهج‌البلاغه را بنویسد. از این‌رو، استدراک‌کننده باید با صاحب کتاب اصلی هم‌رشته باشد. بنابراین، نسبت به نهج‌البلاغه، باید گفت همان‌طوری که سید رضی، ادیبی قدر بوده است، باید استدراک‌کننده، خود ادیب قوی باشد تا برای او، استدراک بر نهج‌البلاغه ممکن باشد.

در فرآیند تحقیق مبانی و روش مؤلف کتاب اصلی، وجود اختلاف نظر در مبانی و روش بین استدراک‌کننده و مؤلف کتاب اصلی، طبیعی است و بسیار اتفاق می‌افتد؛ ولی از آن‌جایی که کتاب مستدرک، فرع کتاب اصلی است، استدراک‌کننده نباید بر طبق مبانی و روش خود به استدراک بپردازد. اساسا، نباید استدراک‌کننده، بر مبانی و روش مؤلف کتاب اصلی، اشکال و ایرادی وارد کند و فقط باید آن‌ها را در صورت عدم بیان آن توسط مؤلف کتاب اصلی، تحقیق نموده و پس از کشف، آن‌ها را گزارش کند. از این‌رو، برخی گفته‌اند: « الاستدراکات علی الصحیحین لیست اخطاء بل اکمال للعمل علی ذات الشرط و لیس استدراکا علی أخطاء فیهما».[60]

باید توجه داشت که این نکته، اصل اساسی در هر استدراکی است. اگر این اصل رعایت نگردد، نمی‌توان کتاب جدید را مستدرک دانست. همان‌طور که گذشت، باید این نوع کتاب‌ها را به‌عنوان کتاب‌های تکمله دانست. بر اساس همین اصل است که می‌توان درصد موفقیت استدراک‌کننده را ارزیابی نمود.

به‌عنوان مثال، حاکم نیشابوری در کتاب مستدرکش، بر دو صحیح بخاری و مسلم ادعا کرده است: «انا استعین الله علی إخراج احادیث رواتها ثقات قد احتج بمثلها الشیخان رضی الله عنهما او احدهما».[61] از این عبارت، معلوم می‌شود که ادعای حاکم نیشابوری، این است که بر اساس روش بخاری و مسلم به استدراک می‌پردازد. از این‌رو، حدیث‌شناسان پس از او، در صدد ارزیابی کتاب و روش حاکم نیشابوری در آن برآمدند.[62]

اما از جهت دیگر، پیدا نمودن اشتباهاتی در کتاب اصلی، از قبیل رعایت نکردن ضوابط دانش توسط مؤلف کتاب اصل یا وجود تهافت بین نظر و مبنای مؤلف و یا عدم رعایت روش اعلام شده توسط صاحب کتاب اصلی، توسط خود او و امثال آن‌ها و گزارش آن‌ها، نه تنها اشکالی ندارد؛ بلکه مزیتی برای کتاب مستدرک است. همچنین اگر در کتاب اصلی، اشتباهات چاپی، اشتباهاتی در نقل‌قول‌ها و امثال آن‌ها رخ داده باشد، تذکر آن‌ها توسط استدراک‌کننده لازم است. به هر حال، در کتاب مستدرک، نباید مطالب کتاب اصلی آورده شود؛ چون تکرار است و لزومی ندارد.

همان‌طور که استدراک‌کننده، نباید مبانی و روش خود را در استدراک به‌کار بندد، نباید برخی مبانی را به صاحب کتاب اصلی تحمیل کند. توضیح این‌که گاهی مؤلف کتاب اصلی، نسبت به مسئله‌ای نظری دارد، استدراک‌کننده نباید با او به بحث علمی مشغول شود و اشتباه او را ثابت نماید و سپس با توجه به محکوم شدن او، به استدراک کتاب او بپردازد.

به‌عنوان مثال، صاحب وسائل تا زمانی‌که به صحت انتساب، متن و محتوای کتابی اطمینان حاصل نمی‌کرد، آن‌ها را کنار می‌گذاشت. به همین خاطر، بسیاری از کتب، از نظر او، کنار گذاشته شدند. محدث نوری در استدراک خود، یکی از جنبه‌های استدراکی خود را آوردن احادیث از این کتاب‌ها ذکر می‌کند. او دلیل خود را بر این کار، چنین بیان می‌کند: «به یاری خداوند متعال، ما در بعضی از فوائد خاتمه كتابمان، به اسامی این كتاب‌ها و مؤلفان آن‌ها[63] اشاره می‌كنیم و اسباب اعتماد، رجوع و اخذ اخبار آن‌ها را بیان می‌كنیم».[64]

به عبارتی، محدث نوری، برای توجیه کار خود، در فایده دوم از خاتمه المستدرک،[65] به تفصیل، به جایگاه کتب و مؤلفین آن‌ها و جایگاه علمی و درجه وثاقت آن‌ها می‌پردازد و سرانجام، جمع‌بندی و نتیجه‌گیری می‌کند.

برخی گفته‌اند: «اگرچه بررسی ملاک‌های محدث نوری در احراز اطمینان نسبت به صحت این موارد، لازم به‌نظر می‌رسد؛ اما همین‌قدر که ایشان تلاش کرده با مبنا و دلیل، کار شیخ حر را کامل کند، می‌توان بر مستدرک بودن کار او صحه گذاشت. به عبارت دیگر، کار ایشان در فایده دوم خاتمه، دلیلی محکم بر رعایت ملاک‌های صاحب وسائل، در استفاده از کتب به حساب می‌آید».[66]

با توجه به آن‌چه بیان گردید، اشکال کلام فوق در توجیه مستدرک بودن کتاب محدث نوری، روشن می‌گردد.

ویژگی‌های و مزایای مستدرک‌نویسی

عنوان کتاب‌های مستدرک، غالبا متشکل از کلمه «مستدرک» و عنوان کتابی است که استدراک‌کننده قصد دارد آن‌را کامل کند، مانند: المستدرک علی الصحیحین، مستدرک‌ا‌لوسائل و مستدرک سفینه البحار.

مستدرک، کتابی وابسته است. کتاب‌های مستدرک، در پرتو اثر اصلی، معنادار خواهند بود و در مطالعه آن‌ها، بایستی به اثر اصلی نیز توجه داشت. از این‌رو، عنوان اصلی آن‌ها نیز عنوانی وابسته است. توضیح این‌که از نظر کتاب‌شناسی، یک کتاب دارای عنوان اصلی، عنوان فرعی و عنوان وابسته است. عنوان اصلی، همان است که غالبا مؤلف برای اثر انتخاب می‌کند. عنوان فرعی، عناوینی است که جنبه توضیحی برای عنوان اصلی دارند. این عنوان را ممکن است مؤلف، شارح، نسخه‌نویسان، فهرست‌نگاران و یا کتابداران حرفه‌ای، برای اثر انتخاب کنند. عنوان وابسته، عنوان کلی و عام است که وابستگی دو اثر را به همدیگر می‌رساند.[67]

گاهی دو یا چند کتاب، از سوی دو یا چند مؤلف، به هدفی واحد تألیف می‌گردند و دارای ویژگی خاصی می‌گردند. در این‌گونه موارد، کتاب مستدرک به‌جهت جبران و تدارک آن دو یا چند کتاب بر‌می‌آید. مثل کتاب المستدرک علی الصحیحین. این موضوع با این‌که نسبت به چند کتاب تصور دارد؛ ولی تاکنون به وقوع نپیوسته است.

در مستدرکات موجود، معمولا استدراک‌کننده مؤلف را قبول داشته و کار او را بزرگ می‌شمرده است و برای همین به استدراک کتاب او همت کرده است. همچنین رخدادها و دلائل دیگری در کنار اهمیت کتاب اصلی و مؤلف آن، منجر به تحریک استدراک‌کننده شده و او را به تألیف مستدرک سوق داده است.

اگرچه قدرت علمی استدراک‌کننده، امکان دارد از قدرت علمی مؤلف کتاب اصلی بیشتر باشد؛ اما تا کنوناین امکان به وقوع نپیوسته است. در مستدرکات موجود، علاوه بر استدراک معمولا فعالیت‌های جنبی دیگری که منجر به ارزش افزوده برای کتاب مستدرک می‌گردد، موجود است. شایان ذکر است که این فعالیت‌ها، نباید چندان زیاد گردد که کتاب را از حالت استدراکی خارج نماید.

استدراک کاری دشوار و درازمدت است. بنابراین، استدراک‌کننده علاوه بر دانش علمی زیاد، نیازمند صبر و حوصله فراوان است.

ارزیابی کتاب مستدرک توسط اندیشمندان بعدی، نقدها و تأییدهای آنان، غالبا ارزش کتاب اصلی و قدرت علمی مؤلف و استدراک‌کننده را نمایان می‌کند و فرصت مقایسه طبیعی بین آن‌ها را فراهم می‌نماید. همچنین با مقایسه مستدرکات مختلف بر یک کتاب، دامنه این مقایسه توسعه می‌یابد.

مستدرکات، می‌توانند به‌منزله ارزش افزوده بر کتاب اصلی باشند. محدث نوری در مقدمه مستدرک‌ا‌لوسائل می‌گوید: «كم من خبر ضعیف فی الأصل (ای الوسائل) یوجد فی التذییل (ای فی مستدرک‌الوسائل) صحته أو واحد غریب تظهر فیه كثرته أو مرسل یوجد فیه طریقه و سنده أو موقوف یكشف فیه مستنده أو غیر ظاهر فی المطلوب تتضح فیه دلالته و كم من أدب شرعی لا ذكر له و فیه ما یرشد إلیه و كم من فرع لا نص فیه یظهر من التذییل أنه منصوص علیه‏».[68]

آسیب‌های مستدرک‌نویسی

1. عدم رعایت اصل اساسی در مستدرک‌نویسی

کتاب مستدرک، باید بر اساس مبانی و شرایط و روش صاحب کتاب اصلی نگاشته شود؛ اما این اصل در برخی کتاب‌هایی که به‌نام مستدرک چاپ شده است، رعایت نشده است. به‌عنوان نمونه‌، باید از کتاب مستدرک‌ا‌لوسائل تألیف محدث نوری نام برد. ایشان در مقدمه کتاب مستدرک می‌فرماید: «و لكنا فی طول ما تصفحنا كتب أصحابنا الأبرار قد عثرنا علی جمله وافره من الأخبار لم یحوها كتاب الوسائل و لم تكن مجتمعه فی مؤلفات الأواخر و الأوائل و هی علی أصناف. منها: ما وجدناه فی كتب قدیمه لم تصل إلیه و لم یعثر علیها و منها: ما یوجد فی كتب لم یعرف هو مؤلفیها فأعرض عنها و نحن سنشیر بعون الله تعالی فی بعض فوائد الخاتمه إلی أسامی هذه الكتب و مؤلفیها و ما یمكن أن یجعل سببا للاعتماد علیها و الرجوع إلیها و التمسك بها. و منها ما وجدناه فی مطاوی الكتب التی كانت عنده و قد أهمله إما للغفله عنه أو لعدم الاطلاع علیه».[69]

به‌طور کلی، اخبار و احادیثی که محدث نوری، آن‌ها را به‌عنوان مستدرک کتاب وسائل‌الشیعه آورده است، به سه دسته قابل تقسیم هستند:

  1. احادیثی كه در كتاب‌های متقدمین هستند؛ ولی به صاحب وسائل نرسیده‌اند؛
  2. احادیثی که در كتاب‌هایی پیدا می‌شوند كه صاحب وسائل، به‌علت نشناختن مؤلفان آن‌ها، از آن‌ها اعراض كرده است؛
  3. احادیثی که در لابه‌لای كتبی كه در اختیار او بوده‌اند، یافت شده‌اند كه به‌علت غفلت یا عدم اطلاع، آن‌ها را رها كرده است.

در مورد عدم مطابقت دسته دوم با اصول مستدرک‌نگاری، تردیدی نیست. بدین‌جهت که برخی از کتاب‌ها را شیخ حر عاملی، طبق مبنای خود ضعیف دانسته و به روایات آن‌ها اعتنا نکرده است؛ اما محدث نوری ملاکی برای توثیق مؤلفان آن کتاب‌ها و منزلت کتاب آن‌ها بیان کرده و طبق مبنای خود، بر صحت روایات آن‌ها حکم کرده است و این آسیبی است که بر مستدرک او وارد است. از این‌رو، برخی اندیشمندان، کلمه «مستدرک» را در عنوان کتاب «مستدرک الوسائل»، به‌معنای اصطلاحی نمی‌دانند و به‌عبارت دیگر، ماهیت کتاب محدث نوری را استدراک نمی‌دانند.[70]

2. انحراف از استدراک

استدراک‌کننده، باید از ابتدا تا انتها، به مبانی و شرایط و روش صاحب کتاب اصلی پای‌بند بماند؛ اما غالبا این پای‌بندی دوام نیاورده و نقض شده است. به‌عنوان نمونه، با این‌که حاکم نیشابوری در مقدمه کتاب خود می‌گوید: «و أنا استعین الله علی إخراج أحادیث رواتها ثقات قد احتج بمثلها الشیخان رضی الله عنهما او احدهما»؛[71] اما به مقدار قابل اعتنایی، از این گفته خود عدول کرده است. ذهبی(م 748ق) می‌گوید: «لعل مجموع ذلک (علی شرطهما او شرط احدهما)» ثلث الکتاب بل أقل».[72] همچنین گفته شده است که: «زاد (الحاکم) قسما ثانیا و هو ما اداه اجتهاده الی تصحیحه و ان لم یکن علی شرط واحد منهما و ربما اودع فیه ما لم یصح منبها علی ذلک».[73]

3. اشتباه مبنایی در استدراک

گاهی در کتاب اصلی، مبنای دانش، مراعات نشده است و استدراک‌کننده به‌جای تذکر و توجه دادن مخاطب به آن، آن‌را توسعه می‌دهد. به‌عنوان مثال، دانش رجال، علمی است که متعرض راوی حدیث می‌شود. موضوع علم رجال، افرادی است که روایت دارند و راوی هستند؛[74] اما آیت‌الله خوئی در معجم رجال‌الحدیث، این مسئله را رعایت ننموده‌اند، به‌طوری که نام شهدای کربلا[75] و همچنین علمای لبنان که در کتاب تراجمی مانند امل الآمل آمده است[76] را ذکر نموده‌اند. واضح است که این موارد، خارج از موضوع علم رجال است و با دانش تراجم ارتباط دارد. در مستدرکات علم رجال‌الحدیث، به‌جای تذکر این نکته، این اشتباه توسعه داده شده است و افرادی که در جنگ صفین، در لشکر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) یا در لشکر معاویه بوده‌اند،[77] مأمور متوکل برای از بین بردن قبر امام حسین (علیه‌السلام)[78] و اموری مانند آن، به‌عنوان استدراکات رجالی ذکر شده است.

4. اشتباه مصداقی در استدراک

یکی از اشتباهات رایج در استدراک، این است که استدراک‌کننده در استدراک اشتباه می‌کند و موارد غیرصحیحی را ذکر می‌کند. منشأ پیدایش اشتباه، ممکن است سهو و غفلت و حتی ضعیف بودن پایه علمی او در آن دانش باشد. به‌عنوان مثال، یکی از اشکالات که ذهبی به حاکم نیشابوری وارد می‌کند، این است که : «إن فی کثیر من ذلک أحادیث فی الظاهر علی شرط أحدهما او کلیهما و فی الباطن لها علل خفیه مؤثره».[79]

5. تسامح در معنای مستدرک

با توجه به این‌که تاکنون، استاندارد خاصی برای اصطلاح مستدرک معرفی نشده است، کتاب‌هایی با ماهیت‌های مختلف چون تکلمه، تذییل و ملحق، به‌عنوان مستدرک چاپ شده است. از جهت دیگر، کتاب‌هایی که دارای ماهیتی استدراکی هستند، با عناوین همسوی آن، چاپ شده است. نمونه‌هایی از هر دو سو، قبلا ارائه شده است و لازم به تکرار نیست.

6. استفاده از قالب مستدرک به‌جای ویراست جدید

معمولا پژوهشگران، هنگام تألیف و چاپ کتاب در موضوعی، پژوهش و کنکاش در آن موضوع را ادامه می‌دهند. از این‌رو، بعد از سال‌ها کنکاش در موضوع، برخی از نقطه‌نظرهای آن‌ها عوض شده، به موضوع از جنبه‌های دیگری نگاه کرده و خلأهای پژوهشی جدیدی در آن موضوع برایشان آشکار می‌گردد. از این‌رو، دیگر رضایت به چاپ مجدد کتاب قبلی نمی‌دهند و به اصلاحات اساسی در آن کتاب دست می‌زنند و کتاب را با ویراست جدیدی چاپ می‌کنند. استفاده از مستدرک، در این‌گونه موارد زیبا نیست و زیبنده مؤلف و ناشر نمی‌باشد.

کتاب اخبار الدخیله تألیف محقق تستری که یک جلد است، دارای سه جلد مستدرک است. ناشر کتاب آقای علی‌اکبر غفاری، در مقدمه مستدرک می‌گوید: «انه بعد مضی اشهر من نشر کتاب «الاخبار الدخیله» فی عام 1390 ق وقفت یوما علی وریقات للمؤلف دام ظله العالی ذکر فیها بعض ما فاته فی الکتاب استدراکا له، ارسلها للطبع و الالحاق به فی آخره. فرأیت ذلک مما لا یکون لإنتشار کثیر من نسخ الکتاب. فاعتذرت الی جنابه بتعسر ذلک بل عدم امکانه فرضی بإلحاقها فی مواضعها من الکتاب فی طبعه الثانی. فبقیت الاوراق عندی نحو سنه بل ازید، فإذا بأوراق کثیره جاء بها شیخنا المؤلف أیده الله تعالی اورد فیها ما عثر علیه فی خلال تکل المده من التحریفات و قال لی لعل لها تتمه سأرسلها الیک ان شاء الله تعالی. ثم تواترت منه الاوراق حتی اجتمعت عندی زهاء خمسمائه صحیفه کلها بخط یده و کتب کلما وجد، غیر مراع فیه الترتیب الا انه اشار فی عنوان کل مقال الی محله من الفصول و الابواب. فلما رأیت کثره الاوراق عندی شرعت فی استخراج مطالبها و استنساخها (…) فرأیت أن أفردها برمتها فی مجلد واحد بعنوان «مستدرک الأخبار الدخیله».[80]

جالب این‌که در جلد بعدی، محقق تستری در مقدمه می‌گوید: «قد کتبنا اولا کتابا فی الاخبار الدخیله (…) ثم کتبنا بعد نشره ملحقات له فصار مجلدا آخر و نشر بحمد الله و منه. ثم وقفنا علی ملحقات آخر فکتبنا لیصیر مجلدا ثالثا».[81] در ادامه، جلد سوم مستدرک که جلد چهارم کتاب می‌باشد، بدون هیچ توضیحی، نه از مؤلف و نه از ناشر چاپ می‌گردد.

پیشنهادها

احیای سنت مستدرک‌نویسی با:

  • تعیین رشته‌های علمی و کتاب‌هایی که نیاز به استدراک دارند؛
  • استانداردسازی مستدرک‌نویسی؛
  • تخصیص برخی پایان‌نامه‌های سطح چهار و دکتری به مستدرک‌نویسی؛
  • ارزیابی علمی مستدرکات موجود.

 نتیجه‌گیری

مستدرک به کتابی که به هدف جبران و تکمیل استقراء و جمع‌آوری کتابی دیگر، مبتنی و مقید به مبانی و روش مؤلف آن و بر طبق ساختار آن، تألیف می‌شود، اطلاق می‌گردد و با تکمله‌نویسی، تذییل‌نویسی و ملحق‌نویسی متفاوت است. عدم رعایت اصل اساسی در مستدرک‌نویسی، انحراف از استدراک، اشتباه مبنایی در استدراک، اشتباه مصداقی در استدراک و تسامح در کاربرد معنای مستدرک و استفاده از قالب مستدرک به‌جای ویراست جدید، از آسیب‌های مستدرک‌نویسی است.

کتاب‌نامه

  1. ابن الصلاح، عثمان، شارح عبدالرحیم عراقی، علوم الحدیث المعروف بمقدمه ابن الصلاح و شرحه التقیید و الایضاح، حلب: مطبعه العلمیه، 1350ق.
  2. ابن تیمیه، محمد بن قاسم، المستدرک علی مجموع فتاوی شیخ‌الاسلام، عربستان: الاوقاف السعودیه، 1418ق.
  3. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب بیروت لبنان: دارالفکر، 1414ق.
  4. ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل شهاب‌الدین، النکت علی کتاب ابن صلاح، ریاض: دار الرایه، 1415ق.
  5. ابوزهو، محمد، الحدیث و المحدثون، ریاض: الرئاسه العامه لإداره البحوث العلمیه بالریاض، 1404ق.
  6. ابوشهبه، محمد، الوسیط فی علوم مصطلح الحدیث، بی‌جا: عالم المعرفه، 1403ق.
  7. امین، حسن، مستدرکات اعیان الشیعه، بیروت: دار التعارف، 1408ق.
  8. براقی، سید حسین، همراه با استدراکات سید محمدصادق بحرالعلوم، تاریخ الکوفه، قم: المکتبه الحیدریه، 1424ق.
  9. بنت سالم قبوس، ایمان، الاستدراک الاصولی دراسه تأصیلیه تطبیقیه علی المصنفات الاصولیه من القرن الثالث الی القرن الرابع عشر هجریا، ریاض: دانشگاه ام‌القری، 1436ق.
  10. جدعانی، مجمول، استدراک الفقهی تأصیلا و تطبیقا، مکه المکرمه: الملتقی العلمی، 1435ق.
  11. جدیدی‌نژاد، محمدرضا ، معجم مصطلحات الرجال و الدرایه، قم: دارالحدیث، 1429 ق.
  12. جعفریان، رسول، کتاب‌شناسی حجاب، آیینه پژوهش، شماره 69، مرداد و شهریور 1380ش، صص 106-112.
  13. حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، المستدرک علی الصحیحین و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، تصحیح یوسف مرعشی، بیروت: دارالمعرفه، 1406ق.
  14. ـــــــــــــ، المستدرک علی الصحیحین، قاهره: دارالحرمین، 1417ق.
  15. حسن‌زاده آملی، حسن، تکمله منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: اسلامیه، 1400ق.
  16. حسون، خلیل بنیان، المستدرک علی معجماتنا، آداب المستنصریه، العدد 15، 1407ق، صص 41-104.
  17. حسینی، احمد بن محمد، تحقیق بشار عواد معروف، صله التکمله لوفیات النقله، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1428ق.
  18. حسینی، سید احمد، مستدرک الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم: مجمع الذخائر، 1393ش.
  19. حسینی، عبدالزهراء، مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، بیروت: دار الزهراء، بی‌تا.
  20. خلف، نجم عبدالرحمن، استدراکات علی تاریخ تراث العربی، بی‌جا: مجمع الفقه الاسلامی، 1422ق.
  21. خوئی، سید ابوالقاسم، تکمله المنهاج، قم: نشر مدینه العلم، 1410ق.
  22. ـــــــــــــ، معجم رجال‌الحدیث تفصیل طبقات الرواه، قم: مرکز نشر آثار شیعه، 1410ق.
  23. دارقطنی، علی، الإلزامات و التتبع، یبروت: دارالکتب العلمیه، 1405ق.
  24. دوزی، رینهارت، الشتاء المستدرک علی المعاجم العربیه، المورد، المجلد الثانی العدد 4، 1973م، صص 253-261.
  25. ذهبی، شمس‌الدین، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت: مؤسسه الرساله، 1403ق.
  26. راد، علی، مستدرک‌نگاری، گونه‌شناسی، مجله مشکات، پاییز 1387ش، صص 32-47.
  27. زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
  28. سلیمانی، مصطفی بن اسماعیل، اتحاف النبیل بأجوبه اسئله علوم الحدیث و الجرح و التعدیل، تحقیق مقبل الوادعی، عجمان: مکتبه الفرقان، 1421ق.
  29. سیوطی، جلال‌الدین، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، ریاض: دارالعاصمه، 1423ق.
  30. شرباصی، احمد، استدراکات علی الموسوعه العربیه المیسره، الوعی الاسلامی، 1388ق، ذی القعده العدد 47، صص 31-33 و 47.
  31. شعرانی، ابوالحسن، استدراک علی الفصل الثالث من تشریح الافلاک، تهران: اسلامیه، 1378ش.
  32. شعیبی، سعید بن محمد، تحقیق: اسامه عبدالعظیم، الفوائد المخرجه من اصول مسموعات سعید بن محمد البحیری، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
  33. شمسی باشا، خیرالدین، استدراک علی دیوان دیک الجن، التراث العربی، العدد 25 و 26، الصفر 1407ق، صص 264-275.
  34. شوشتری، محمدتقی، الاخبار الدخیله، تهران: مکتبه الصدوق، 1401ق.
  35. صدرایی خوئی، علی، اولین مستدرک صحیفه سجادیه، میراث شهاب، شماره‌های 63-64، بهار و تابستان 1390ش، صص 28-52.
  36. طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، تکمله العروه الوثقی، قم: مکتبه الداوری، بی‌تا.
  37. عبدالحمید، ریاض، نص مستدرک من کتاب العبر، مجله المجمع اللغه العربیه بدمشق، 1396ق، صص 537-573.
  38. عبیدی، رشید عبدالرحمن، تهذیب اللغه المستدرک علی الاجزاء السابع و الثامن و التاسع، بغداد: الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1975م.
  39. عرفانیان یزدی، غلامرضا، تتمیم کتاب اصول الفقه، قم: مکتبه الاعلام الاسلامی، 1417ق.
  40. غلام‌علی، مهدی، سبک شناخت کتاب‌های حدیثی، تهران: سمت، 1388ش.
  41. فحام، علی، مستدرک الکافی، کربلاء: العتبه الحسینیه المقدسه، 1436ق.
  42. فرید، احمد، الإمام البخاری و صحیحه الجامع، قاهره: دارالعقیده، 1426ق.
  43. فلاح‌زاده ابرقویی، سید حسین، روش حدیثی محدث نوری در مستدرک الوسائل، حدیث و اندیشه، شماره 5، بهار و تابستان 1387ش، صص 78-95.
  44. قادری، محمد بن طیب، الاکلیل و التاج فی تذییل کفایه المحتاج، رباط- مغرب: الجمعیه المغربیه، بی‌تا.
  45. قاری، ملا علی، شرح شرح نخبه الفکر فی مصطلحات أهل الاثر، بیروت: دارالأرقم، بی‌تا.
  46. ـــــــــــــ، شرح شرح نخبه الفکر فی مصطلح أهل الاثر، بیروت: دار‌الارقم، بی‌تا.
  47. قاسم‌پور، محسن و مرتضی سلمان‌نژاد، اعتبارسنجی و روش‌شناسی اولین مستدرک نهج‌البلاغه، حدیث پژوهی، پاییز و زمستان1393ش، صص 65-94.
  48. قزوینی، عبدالنبی، تتمیم امل الآمل، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1407ق.
  49. کاشف‌الغطاء، هادی، مدارک نهج‌البلاغه و دفع الشبهات عنه، نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، 1437ق.
  50. کمره‌ای، محمدباقر، تکمله منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: اسلامیه، 1398ق.
  51. گروه محققان مؤسسه آل‌البیت، مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، 1409ق.
  52. گروه محققین معهد المخطوطات العربیه، المستدرک علی معجم ما نشر من المخطوطات فی عام 1960، مجله معهد المخطوطات العربیه، 1381ق، صص 351-359.
  53. محدث نوری، میرزا حسین، خاتمه المستدرک، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، 1417ق.
  54. ـــــــــــــ، مستدرک‌ا‌لوسائل و مستنبط المسائل، قم: آل‌البیت علیهم‌السلام، 1408ق.
  55. مدیر شانه‌چی، کاظم ، درایه الحدیث، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1388 ش.
  56. مرعشلی، یوسف، مصادر الدراسات الاسلامیه، بیروت: دارالمعرفه، 2017م.
  57. معارف، مجید، جوامع حدیثی اهل‌سنت، تهران: سمت، 1395ش.
  58. ـــــــــــــ، زوائدنویسی در حدیث اهل‌سنت، مقالات و بررسی‌ها، دفتر 72، زمستان1381ش، صص 35-50.
  59. ملکشاهی، احمد، استدراکی بر مقاله کتاب‌شناسی حجاب، آیینه پژوهش، شماره‌های 71-72، آذر و دی و بهمن و اسفند 1380ش، صص 166-172.
  60. منذری، عبدالعظیم، التکمله لوفیات النقله، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسه الرساله، 1405ق.
  61. موحد ابطحی، سید محمدباقر، مستدرک عوالم العلوم ، قم: مؤسسه الامام المهدی عج، 1413ق.
  62. موسوی خمینی، روح‌الله، المکاسب المحرمه، تذییلات از مجتبی تهرانی، قم: اسماعیلیان، 1410ق.
  63. موسوی‌فر، سید صادق، تمام نهج‌البلاغه، مشهد: مؤسسه صاحب الزمان عج، 1376ق.
  64. مونتیه، ادوارد، مترجم: محمدفؤاد عبدالباقی، تفصیل آیات القرآن الحکیم بانضمام کتاب المستدرک، تهران: اسلامیه، 1360ش.
  65. نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم رجال‌الحدیث، قم: جامعه مدرسین، 1413ق.
  66. نووی، یحیی بن شرف، صحیح مسلم بشرح النووی، بی‌جا: مؤسسه قرطبه، 1994م.

 

 

[1]. استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه خراسان و دانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

[2]. استادیار پژوهشکده علوم اسلامی وابسته به بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

[3]. مانند «سبک شناسی کتاب‌های حدیثی» تألیف مهدی غلامعلی و «جوامع حدیثی اهل‌سنت» تألیف مجید معارف و مانند آن‌ها.

[4]. رک: علی راد، «مستدرک‌نگاری؛ گونه‌شناسی»، ص 33.

[5]. همان، ص 36.

[6]. محمد بن مکرم، لسان‌العرب، ج10، ص 421.

[7]. محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس، ج13، ص 556.

[8]. رک: ابوزهو، الحدیث و المحدثون، ص407؛ محمد أبوشهبه، الوسیط فی علوم و مصطلح الحدیث، ص239؛ محمدرضا جدیدی‌نژاد، معجم مصطلحات الرجال و الدرایه، ص 157.

[9]. مانند مستدرک خلاصه الاقوال تألیف لطف علی تبریزی، رک: محمدمحسن آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف‌الشیعه، ج 21، ص 4.

[10]. مانند مستدرک الدره الغرویه و التحفه الحسینیه در احوال حضرت سید الشهداء (علیه‌السلام)، تألیف محمدباقر بهاری، رک: الذریعه، ج 21، ص 4.

[11]. مانند مستدرک کشف الظنون تألیف آقابزرگ تهرانی، رک: محمدمحسن آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف‌الشیعه، ج 21، ص 4 و مستدرکات أعیان الشیعه تألیف حسن امین.

[12]. مانند «استدراکات علی الموسوعه العربیه المیسره» نگارش احمد الشرباصی.

[13]. مانند «المستدرک علی معجماتنا» نگارش خلیل بنیان الحسون و «المستدرک علی معاجم العربیه» نگارش رینهارت دوزی.

[14]. مانند المستدرک علی الاجزاء السابع و الثامن و التاسع من تهذیب اللغه تحقیق رشید عبدالرحمن العبیدی.

[15]. مانند تفصیل آیات القرآن الحکیم بانضمام کتاب المستدرک گردآورنده ادوراد مونیه ترجمه محمد فواد عبدالباقی (فهرست موضوعی قرآن است که استداراکاتی از جانب مترجم عربی، یعنی محمد فواد عبدالباقی و مترجم فارسی، یعنی علامه شعرانی، بر آن زده شده است) و مستدرک الذریعه تألیف سید احمد الحسینی.

[16]. مانند «المستدرک علی معجم ما نشر من المخطوطات فی عام 1960»، نگاشته گروه محققین معهد المخطوطات العربیه.

[17]. مانند «استدراک علی دیوان (دیک الجن)» نگاشته خیرالدین شمسی باشا.

[18]. مانند الاستدراک علی الفصل الثالث من تشریح الافلاک تألیف ابوالحسن شعرانی.

[19]. مانند مستدرکات علم رجال الحدیث، تألیف علی نمازی و تاریخ الكوفه، تألیف سید حسین براقی، به همراه استدارکاتی از سید مهدی بحرالعلوم، به چاپ رسیده است و استدراكات علی تاریخ التراث العربی لفؤاد سزكین فی علم الحدیث، تألیف نجم عبدالرحمن خلف.

[20]. ابوزهو، الحدیث و المحدثون، ص407، محمد أبوشهبه، الوسیط فی علوم و مصطلح الحدیث، ص239.

[21]. برای نظر مخالف، رک: سعید بن محمد الشعیبی، الفوائد المخرجه من اصول مسموعات سعید بن محمد البحیری، صص 12-13، من مقدمه التحقیق.

[22]. کاظم مدیر شانه‌چی، درایه الحدیث، صص 58-59.

[23]. مانند «کتاب‌شناسی حجاب» تألیف رسول جعفریان که آقای احمد ملکشاهی، مقاله‌ای با عنوان «استدراکی بر مقاله کتاب‌شناسی حجاب» بر آن نوشته‌اند.

[24]. برای نظر مخالف، رک: علی راد، «مستدرک‌نگاری، گونه‌شناسی»، ص 36 و مقاله مستدرک‌نویسی در سایت ویکی شیعه به آدرس: http://fa.wikishia.net.

[25]. مانند المستدرک علی مجموع فتاوی ابن‌تیمیه تألیف محمد بن عبدالرحمن بن قاسم.

[26]. مانند نص مستدرک من کتاب العبر نگاشته ریاض عبدالحمید مراد.

[27]. مانند کتاب مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها.

[28]. علی صدرایی خوئی، «اولین مستدرک صحیفه سجادیه»، ص 36.

[29]. مستدرک الکافی، ص 102.

[30]. مانند کتاب مستدرک عوالم تألیف آقای محمد باقر موحد ابطحی.

[31]. یعنی جبران و تکمیل جمع‌‌آوری کتابی دیگر.

[32]. کتاب عروه الوثقی تألیف آیت‌الله سید محمدکاظم طباطبائی یزدی، فاقد ابوابی در فقه است. دست نوشته‌های محقق طباطبائی در آن ابواب ناقص موجود بوده؛ اما در زمان ایشان، به چاپ نرسیده بود تا این‌که نوه پسری ایشان، آقای سید محمدحسین طباطبائی، سال‌ها پس از فوت ایشان (1377 ه‌ق)، آن ابواب را در دو جلد (جلد اول: کتاب‌های ربا، عده‌ها، وکالت، هبه و وقف و جلد دوم: کتاب قضا) با عنوان جلد 2 و 3 عروه الوثقی، در تهران چاپ نمود. از آن پس، این کتاب‌ها، به‌عنوان تکمله العروه شناخته گشت.

[33]. در كتاب منهاج الصالحین كه رساله فتوایی آیت‌الله سید محسن حكیم است، برخی از ابواب فقهی كه كمتر مورد مراجعه مقلدان بوده، مطرح نشده است. آیت‌الله خوئی فتاوای خود را در مورد مسائل قضا، شهادت، حدود، قصاص و دیات در رساله‌ای مستقل به نام تکمله المنهاج مطرح نموده‌اند.

[34]. غلامرضا عرفانیان یزدی، تتمیم کتاب اصول الفقه.

[35]. تکمله‌های آقایان محمد باقر کمره‌ای و حسن‌زاده آملی.

[36]. مانند کتاب‌های «مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده» تألیف عبدالزهرا حسینی؛ «مدارک نهج‌البلاغه و دفع الشبهات عنه» تألیف هادی کاشف الغطاء.

[37]. مانند کتاب «تمام نهج‌البلاغه» تألیف سید صادق موسوی‌فر.

[38]. برای نظر مخالف، رک: علی راد، مستدرک‌نگاری، گونه‌شناسی، ص 36.

[39]. ایمان بنت سالم قبوس، «الاستدراک الاصولی»، ص 65. مراد از «توجیه لمعنی اولی»، این است که اگر مؤلف کتاب اصلی، در اختلاف نظرها، گفته باشد این نظر اولی است، استدراک‌کننده باید دلیل اولویت را در کتاب خود ذکر نماید. همچنین رک: مجمول الجدعانی، الاستدراک الفقهی تأصیلا و تطبیقا.

[40]. برای نگاه مخالف، رک: علی راد، مستدرک‌نگاری، گونه‌شناسی، صص 33-34.

[41]. مجتبی طهرانی، مکاسب محرمه امام با تذییلات، ج1، ص 2؛ همچنین رک المستدرک علی الصحیحین و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی.

[42]. مانند التذییل علی کتاب تهذیب التهذیب محمد بن طلعت یا کتب التذییل علی کتب الجرح و التعدیل نگاشته طارق بن محمد بن ناجی.

[43]. این تعریف، از مقدمه کتاب التکمله لوفیات النقله، ج 1، ص 12 به بعد و کتاب الاکلیل و التاج فی تذییل کفایه المحتاج، ص 15 به بعد اصطیاد می‌گردد.

[44]. مانند کتاب «التکمله لوفیات النقله»، تألیف عبدالعظیم المنذری.

[45]. مانند کتاب «صله التکمله لوفیات النقله»، تألیف احمد الحسینی.

[46]. جلال‌الدین عبدالرحمن سیوطی، تدریب الراوی، ج1، ص 151.

[47]. مصطفی سلیمانی، اتحاف النبیل، ج1، ص 326، سؤال 174.

[48]. ملاعلی قاری، شرح نخبه الفکر فی مصطلحات اهل الاثر، صص 138-139.

[49]. مجید معارف، «زوائدنویسی در حدیث اهل‌سنت»، ص 37. به‌خاطر آمیختگی متن اصلی، تصرف فراوانی در آن انجام گردید.

[50]. محمد ابوشهبه، الوسیط فی علوم مصطلح الحدیث، ص 69.

[51]. عثمان ابن الصلاح، علوم الحدیث، ص 15.

[52]. مانند کتاب «الالزامات و التتبع»، تألیف دارقطنی.

[53]. یحیی بن شرف نووی، «صحیح مسلم بشرح النووی»، ج1، صص46-47.

[54]. همان.

[55]. محمد ابوشهبه، الوسیط فی علوم مصطلح الحدیث، ص 70.

[56]. مجموع احادیث صحیحین، کمتر از ده هزار حدیث است.

[57]. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج 1، ص 2.

[58]. یوسف مرعشلی، مصادر الدراسات الاسلامیه، ص 88.

[59]. ایشان همچنین کتابی با عنوان «مستدرکات علم الرجال» تألیف نموده‌اند.

[60]. احمد فرید، الإمام البخاری و صحیحه الجامع، ص 169.

[61]. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج 1، ص 3.

[62]. برای تتبعی نسبتا جامع نسبت به ارزیابیهای انجام شده، رک: به مقدمه کتاب «المستدرک علی الصحیحین»، چاپ دارالحرمین.

[63]. مراد، کتاب‌هایی است که شیخ حر، آن‌ها را نامعتمد دانسته است.

[64]. میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج1، ص 60.

[65]. همان، خاتمه المستدرک، ج1، ص15 به بعد.

[66]. سید حسین فلاح‌زاده ابرقویی، «روش حدیثی محدث نوری در مستدرک الوسائل»، ص 81.

[67]. علی راد، مستدرک‌نگاری، گونه‌شناسی، ص 34.

[68]. میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج1، صص 61-62.

[69]. همان، ص60.

[70]. درس خارج فقه آیت‌الله سید احمد مددی، به تاریخ 27 مهر 1388 و جلسه 13 درس خارج فقه ایشان در سال 92-93.

[71]. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج 1، ص 3.

[72]. شمس‌الدین ذهبی، سیر اعلام النبلاء ج17، ص 175.

[73]. محمد ابوشهبه، الوسیط فی علوم مصطلح الحدیث، ص 241.

[74]. این نکته از جلسه 90 درس خارج فقه آیت‌الله سید احمد مددی، در سال تحصیلی 88-89، برگرفته شده است.

[75]. سید ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج 4، صص 35، 81 و 142 و …

[76]. همان، ج1، صص 182، 213 و 215 و …

[77]. سید ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 145، 239، 249 و 250 و …

[78]. همان، ص 164.

[79]. شمس‌الدین ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج17، ص 175.

[80]. محمدتقی شوشتری، اخبار الدخیله، ج 2، صص3 – 4.

[81]. همان، ج3، ص 2.

پاسخ دهید: