34 بازدید ساحتهای متنوع سنتهای پژوهشی در حوزه، مانند ردیهنویسی، تقریرنویسی، تصحیح متون اسلامی و دیگر انواع این میراث گرانبها، میتواند مبنای تحقیق و تألیف مقالات علمی باشد. در این قسمت، چکیده بعضی از مقالاتی که با محوریت سنتهای پژوهشی در حوزه، به نگارش درآمده، معرفی میشود.
- «زمینههای پیدایش و تطور دانش تصحیح متن در جهان اسلام»؛ نویسنده: مجتبی مجرد؛ فصلنامه علمی – پژوهشی «مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات»، شماره 98، تابستان 1393:
چکیده: هدف: بررسی، دستهبندی و تجزیهوتحلیل عوامل پیدایش دانش تصحیح متن و تبیین چگونگی تطور آن در قرون نخست تمدن اسلامی است.
روش/ رویکرد پژوهش: روش پژوهش، مبتنی بر بررسی و تجزیهوتحلیل روشهای هفتگانه تصحیح متون که توسط محدثان و دانشمندان مسلمان، مورد استفاده قرار میگرفته، است. در این پژوهش، نخست، روند تاریخی و تعلیلی روشهای مذکور، مورد بررسی قرار گرفته و سپس، چگونگی پیدایش آنها علتیابی شده است.
یافتهها: نتایج این پژوهش، نشان میدهد که اولا، پیدایش سنت تصحیح متن در تمدن اسلامی، به قرن دوم هجری بازمیگردد. ثانیا، زیربنای اصلی دانش تصحیح متن، چنانکه برخی مدعیاند، مربوط به اروپا نبوده؛ بلکه چندین قرن پیشتر از اروپاییان، زیربناهای اصلی تصحیح متون در جهان اسلام، بهصورت علمی و عملی بهکار میرفته است و ثالثا، تطور اولیه دانش تصحیح متن، در سه مرحله اتفاق افتاده است. این سه مرحله به ترتیب: مرحله «خواندن مکرر»، مرحله «نسخهشناسی» و مرحله «تبارشناسی» بوده است.
نتیجهگیری: دانش تصحیح متن، یک دانش بومی و اسلامی است و زمینههای اولیه آن، توسط محدثان مسلمان در طی یک فرآیند مستمر و مداوم، پدید آمده است.
- «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزه آذربایجان»؛ نویسندگان: حسن امینیفر و منصور معتمدی، دوفصلنامه علمی-پژوهشی «الهیات تطبیقی»، شماره 12، پاییز و زمستان 1393:
چکیده: ردیهنویسی متکلمان مسلمان بر مسیحیت، تاریخی به درازای اولین مواجهات این دو دین دارد. در قرون اخیر، همسویی مبلغان مسیحی با استعمار و تشدید فعالیتهای تبلیغی ایشان، به واکنش جدی علمای مسلمان انجامید. این پدیده در ایران، بهویژه از زمان قاجار (150سال اخیر) به بعد، نمود خاصی پیدا میکند و ما شاهد آثاری از متکلمان مسلمان هستیم که در برابر تبشیر و تبلیغ مسیحیت، ردیههایی نوشتهاند. از میان مناطق مختلف جغرافیایی ایران که در آنها، آثاری در این زمینه به نگارش درآمده است، میتوان ناحیهای را با عنوان «حوزه آذربایجان» در نظر گرفت و حتی میتوان گفت که در ردیهنویسی، این حوزه در ایران، فعالتر از سایر مناطق بوده است. در این مقاله، زندگی و آثار ردیهای ردیهنگارانی چون: محمدصادق فخرالاسلام، حاج میرزا نجفعلی دانش تبریزی، یوسف مجتهد تبریزی، غلامحسین توتونچی صراف تبریزی، حسین حسینی، ملقب به رومی میاندوابی، اسماعیل قرهباغی، سیدحسین عربباغی و علی آلاسحاق خوئینی بررسی شدهاند. همچنانکه خواهد آمد، موقعیت جغرافیایی این حوزه و وجود فرقههای مختلف مسیحی در آن و بروز شخصیتهای تأثیرگذاری چون: فخرالاسلام، صنعت عظیم چاپ، تألیف کتاب میزانالحق به قلم میسیونر پروتستانی فاندر و در نهایت، روشنگری و بیداری دینی و علمی متکلمان مسلمان و … زمینهها و بسترهای خلق این آثار بودهاند.
- «درآمدی بر ردیهنویسی دینی در عصر صفویه و دوران نخستین قاجاریه»؛ نویسنده: طاهره عظیمزاده، فصلنامه علمی – پژوهشی «مقالات و بررسیها»، شماره 61، تابستان 1376:
چکیده: در دوران صفویه و آغاز قاجاریه، بسیاری از مسیحیان و یهودیان، در ایران زندگی میکردند، چنانکه شمار آنان، از زرتشتیان ایرانینژاد بیشتر بود. بهعلت وضعیت سیاسی خاص این دوران، شمار بسیاری از سفرا و نمایندگان سیاسی اروپا، به ایران میآمدند و معمولا هیئتهای تبلیغی مسیحی نیز آنها را همراهی میکردند. این هیئتها، به تبلیغ آئین مسیحیت پرداخته و همچنین زمینه را برای حکومتهای استعماری آماده میکردند. یکی از مهمترین فعالیتهای آنها، نوشتن کتابهایی بر ضد اسلام و در دفاع از حقانیت مذهب خودشان بود. علمای مسلمان و نیز مسلمانان (جدید الاسلامها)، کتابهای زیادی بر ضد آنها نوشتند، چنانکه ادبیات گستردهای در این زمینه بهوجود آمد. این مقاله، این ادبیات را در عصر صفویه و قاجاریه، مورد بررسی قرار میدهد.
- «تحلیل گفتمانی رسالههای ردیه بر تصوف در عصر صفوی»؛ نویسندگان: حسین عبدی و سید مهدی زرقانی، دوفصلنامه علمی-پژوهشی «ادبیات عرفانی»، شماره 16، بهار و تابستان 1396:
چکیده: رابطه متعارض و چندبعدی حوزههای تشیع، تصوف و سلطنت در دوره صفویه، سبب شکلگیری گفتمانها، گزارهها و کنشهای گفتمانی خاصی در آن دوران شده است. این رابطه، حول محور تلاش برای کسب مشروعیت سیاسی و اجتماعی و با هدف تثبیت نظم گفتمانی مطلوب، شکل گرفته است. در این بین، میتوان ردیههای اعتقادی صوفیه و روحانیت شیعی را رسانههای سیاسی و عقیدتی، با هدف بیرون راندن گفتمان رقیب از میدان مشروعیت سیاسی و اجتماعی دانست. در این نوشتار، میکوشیم نوع مواجهه ردیههای فارسی بر تصوف را در دوره صفویه با گفتمانهای پیرامون تصوف بررسی کنیم. این تحلیل در دو سطح متنی و فرامتنی انجام میشود. در تحلیل متن، با استفاده از ابزارهای زبانشناسی انتقادی، در پی شناخت گزارهها و شگردهای اقناعی و جدلی متون، در مواجهه با تصوف و صوفیه بودهایم و در تحلیل فرامتنی کوشیدهایم ساختارهای تاریخی مؤثر بر رویکرد مؤلفان و رابطه متون را با سازوکارهای مؤثر تاریخی بررسی کنیم. از منظر این نوشته، مؤلفان ردیهها کوشیدهاند با شگردهایی چون تخریب شخصیت مشایخ و بافتزدایی از معارف صوفیه، به بیگانهسازی گفتمانهای حول محور تصوف و بازتولید فاصله ایدئولوژیک بین تصوف و تشیع بپردازند. گزاره گفتمانی عمده این رسالهها، نفی هرگونه رابطه تاریخی و معرفتشناختی بین تصوف و تشیع است. رویکرد معتدل برخی نخبگان آن دوران را در انتقاد از تصوف، میتوان تلاشی برای تثبیت نظم گفتمانی مطلوب با تقسیم تصوف به دو قطب منفی و مثبت دانست.
- «بازشناسی ردیههای اندیشهگران جهان اسلام بر ادعاهای ارنست رنان»؛ نویسنده: نصرلله صالحی، فصلنامه علمی – پژوهشی «مطالعات تاریخ اسلام»، شماره 4، بهار 1389:
چکیده: ارنست رنان، دانشمند و خاورشناس فرانسوی، با ایراد یکی از بحث برانگیزترین خطابههای خود، با عنوان «اسلام و علم» در دانشگاه سوربن ( 23 مارس م) و سپس انتشار آن در ژورنال دس دبا (Journal des Debats)، آغازگر یک رشته مباحثات فکری و مجادلات قلمی در جهان اسلام و غرب شد. خطابه رنان، در مدت کوتاهی، به زبانهای آلمانی، انگلیسی و بعد عربی، ترکی، اردو و فارسی ترجمه شد. اندیشهگران جهان اسلام، از سید جمالالدین اسدآبادی که در پاریس اقامت داشت تا اندیشهگران دیگری نظیر نامق کمال، رشید رضا، عبدالرزاق، عطاءالله بایزید اوف، محمد حمیدالله، جلال نوری و دیگران، در پاریس، مصر: عثمانی، قازان، هند و پاکستان، اقدام به نوشتن ردیههای متعددی بر ادعاهای ارنست رنان کردند. خود این ردیهها، بعدها به یکی از موضوعات مهم پژوهشی پیرامون شخصیت فکری سید جمالالدین اسدآبادی تبدیل شد. با این حال، در ایران، این مسئله، هنوز ناشناخته است. در هیچ منبع فارسی، بهجز ردیه سید جمال، نمیتوان سراغی از ردیههای دیگر گرفت. در حالیکه بیشتر ردیههای مذکور، از دوره عثمانی، به زبان ترکی ترجمه و یا تألیف شده است. در این مقاله، برای نخستین بار، مهمترین ردیههای متفکران جهان اسلام، مورد بررسی و بازشناسی قرار گرفته است. مقاله، عمدتا با استفاده از منابع ترکی عثمانی و ترکی استانبولی، به رشته تحریر درآمده است.
- «ویژگیهای تاریخی در ردیهنویسی ابن شهرآشوب»؛ نویسندگان: محمدکاظم علیجانی و مائده علیپور، فصلنامه دارای رتبه ج (وزارت علوم)، «پژوهشنامه تاریخ تشیع»، خرداد 1400:
چکیده: ابن شهرآشوب مازندرانی (588ق)، دانشمند ذوفنون شیعه در قرن ششم است که سه کتاب معالم العلما، مناقب آل ابیطالب و مثالب النواصب را با بنمایههای تاریخی نوشت. نگارش کتاب مثالب النواصب، تلاشی در ادامه سنت ردیهنویسی است که نوعی نگارش است که بر کاستیها و ضعفها و مطاعن تأکید مینماید. ابن شهرآشوب در مثالب النواصب، در صدد بود با توجه به وضعیت نامناسب سیاسی شیعه، با استفاده از ابزار تاریخنویسی، جایگاه شیعه را تقویت نماید. آنچه در این نوشته پیگیری میشود، ویژگیهای تاریخی ردیهنویسی ابن شهرآشوب، با محوریت کتاب مثالب النواصب است. به همین منظور، دو نسخه خطی موجود کتاب مثالب النواصب، مورد بررسی قرار گرفت. ابن شهرآشوب با رویکرد تاریخی-کلامی، با نگاه انتقادی به اخبار و تکیه بر سند و بهرهگیری گسترده از منابع فریقین، تلاش کرد تاریخنویسی خود را بهگونهای سامان دهد که مورد پذیرش همه طیفهای گوناگون قرار گیرد.
- «تقابل جریانهای فکری جهان اسلام مبتنی بر گونهشناسی ردیههای کلامی الفهرست ندیم»؛ نویسندگان: سعید طاوسی مسرور، مهدیه پاکروان و زهرا سالاریان، فصلنامه علمی-پژوهشی «پژوهشهای تاریخی»، شماره 53، فروردین 1401:
چکیده: مناظرات و مباحث فکری، از مدارس نخبگانی گرفته تا سطح عرصه سیاسی، همواره بخش مهمی از جریانهای فکری جامعه بوده است. بخشی از بازتاب این مباحث، از کتابها و رسائل هر دوره، درخور درک و دریافت است. ردیهنویسی، گونهای نوشتار است که مضمون اصلی آن، اثبات بطلان عقیده یا مدعایی ویژه است. مسئله این پژوهش، بررسی ردیههای معرفی شده در فهرست ندیم است. ردیههایی که بیشتر آنها از بین رفتهاند؛ ولی تحلیل نام و گونههای آنها، حامل اطلاعات ذیقیمتی، در تحلیل تقابلهای جریانهای فکری جامعه متقدم اسلامی تا سال 377ق/ 987م است. این پژوهش، بر اساس فن گونهشناسی، ردیههای کلامی را به سه بخش تقسیم کرده است: ردیههای گروهمحور (بر ادیان، آیینهای التقاطی، فرق و مذاهب)، ردیههای فردمحور (افراد یا آثار آنها) و ردیههای موضوعمحور. حاصل پژوهش، نشان میدهد معتزلیان، پیشتاز ردیهنویسی بودهاند که بر سایرین و حتی در میان خود، ردیههای بسیار نگاشتهاند و پس از آن، به فاصله بسیار، امامیه قرار دارد. در ردیهها بر ادیان و آیینها، بیشترین ردیه بر نصاری به نگارش درآمده است. در ردیهها بر فرق و مذاهب، بر مجبره یا جبرگرایان، بیش از همه نقد شده و این فرقه رد شده است. این امر، نشاندهنده درگیری اندیشگانی جامعه اسلامی با مسئله جبر و اختیار است. در ردیههای فردمحور که بر فرد یا آثار افراد ردیه نگاشته شده است، ردیهها بیش از همه، متوجه معتزلیان و مناقشات کلامی میان آنهاست. بشر بن معتمر و ابوعلی جبائی، پرکارترین ردیهنگاران هستند. در ردیههای موضوعمحور، به مسائلی همچون امامت، نبوت، معاد و قرآن، بیشتر توجه شده است. بوم اصلی ردیهنویسان، بغداد است.
- «تأثیر ردیهنویسی اصحاب امامان شیعه (علیهالسلام) در علوم اسلامی متقدم در سده اول هجری»؛ نویسندگان: اصغر منتظرالقائم، سمیه سادات و شبنم سادات هاشمی فشارکی، دوفصلنامه علمی – ترویجی «سیره پژوهی اهلبیت (علیهالسلام)»، شماره 5، اسفند 1396:
چکیده: معتزله، یکی از فرقههای کلامی پدید آمده در تاریخ اسلام است. این فرقه، در آغاز سده دوم هجری، در بصره پا به عرصه وجود گذاشت. واصل بن عطا، بنیانگذار این فرقه شناخته میشود. اختلافات معتزله و امامان شیعه (علیهالسلام)، حول محورهای توحید، عدل، وعد و وعید، امربهمعروف و نهی از منکر و منزله بین منزلتین و دیگر مباحث اعتقادی میباشد. روش معتزله، بر پایه حجیت افراطی عقل استوار بود و به استدلال و ادله افراطی عقلی، اتکا داشت. معتزله، در صورتیکه آیه و روایتی را برخلاف عقل تشخیص میداد، آنرا تأویل و به نفع عقاید خود، از آن استفاده مینمود. گرچه شیعه، در پارهای از مسائل، با معتزله به نوع سازگارانه هماهنگی پیدا میکرد؛ اما بهدلیل اختلافات عمیق فکری، این سازگاری بهسوی ردیهنویسی هم پیش میرفت. چنانکه اصحاب امامان شیعه (علیهالسلام)، اقدام به نوشتن ردیههایی بر معتزله کردند تا بدین شکل، سلامت فکری و فرهنگی جامعه اسلامی را حفظ نمایند. در این پژوهش، به این سؤال پاسخ گوییم که ردیهنویسی اصحاب امامان شیعه (علیهالسلام)، چه تأثیری بر گسترش علوم اسلامی داشته است؟
- «گونهشناسی ردیههای امامتی در 5 قرن نخست با تکیه بر الفهرست شیخ طوسی»؛ نویسنده: جعفر علینقی، فصلنامه علمی –تخصصی «اسلامپژوهان»، شماره 9، خرداد 1401:
چکیده: ردیهنویسی عالمان شیعه، یکی از نمودهای رسالت دفاع از ساحت دین مقدس اسلام بهشمار میرود که در ادوار مختلف، در قبال شبهات و اندیشههای ناراست تدوین کردهاند. واکاوی این ردیهها، در 5 قرن نخست، با هدف روشن شدن اینکه چه تعداد از این ردیهها امامتی بوده و یا بهاندیشه امامت مرتبط است؟ و در نقد کدام مکاتب و جریانها نوشته شدهاند؟ و اینکه نویسندگان این ردیهها، چه کسانی بوده و چه نگرشی داشتهاند و عالمانی که در این حوزه بیشتر قلم زدهاند و عناوینی که اینگونه نوشتهها با آن نامگذاری شدهاند، کدامند؟ در این نوشتار، مورد پژوهش قرار گرفته است. پژوهش حاضر، به روش کتابخانهای و با رویکرد تحلیلی، ردیههای عالمان شیعه در 5 قرن نخست را با تکیه بر کتاب ارزشمند الفهرست شیخ طوسی، بررسی کرده و معلوم ساخته است که در این کتاب، به ذکر 76 ردیه پرداخته شده که عمده آنها، مربوط به آموزههای مختلف اعتقادی است. از آن میان، 29 ردیه، مربوط به موضوع امامت است و از بین ردیههای امامتی، بیشترین ردی،ه در رد و نقد جریان غلو و مکتب اعتزال صورت گرفته است. بیشتر این ردیهها، به خامه عالمانی چون فضل بن شاذان، هشام بن حکم و اسماعیل بن علی بن اسحاق نوبختی، به مرحله تدوین بار یافتهاند.
- «ضرورت و ماهیت شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»؛ نویسنده: سید رضا شیرازی؛ دوفصلنامه علمی – تخصصی «مصباح الفقاهه»، پیششماره دوم، بهار و تابستان 1397:
چکیده: شناخت موضوع، شرط موفقیت در هرگونه فعالیت درباره آن است. موفقیت در درس خارج، پیش از آنکه محتاج روشها و ابزارهای مناسب باشد، در گروی تصور کاملی است که از آن میشود. همچنین یکی از سنتهای حوزه علمیه، تقریرنویسی است، اگرچه مدیران حوزه، این سنت را برای طلاب درس خارج ضروری میدانند؛ اما کمتر به علل و دلائل آن پرداخته شده است. از اینرو، در این مقاله، پس از بررسی ضرورت، جایگاه و ماهیت درس خارج، به ضرورت و ماهیت تقریرنویسی پرداخته میشود. رویکرد این مقاله، در این جهت است که نیاز به تحصیل در مقطع خارج، برای تمامی طلاب ضروری است. همچنین با مقایسه بین مقطع سطوح و مقطع خارج از زوایای مختلف و بررسی تعریفهای ارائه شده برای درس خارج و نقد آنها، به اصلاح دیدگاهها نسبت به درس خارج تلاش شده و در نهایت، تعریفی اصلاح شده برای درس خارج ارائه میگردد. در ادامه، به ماهیتشناسی تقریر پرداخته و برای آن کارکردهای آموزشی، پژوهشی، ترویجی و ارزیابی ارائه میشود.
- «ضوابط تصحیح متن: علامه قزوینی و فن تصحیح متن»؛ نویسنده: محمود امیدسالار، سالنامه «نامه بهارستان»، شمارههای 11 و 12، فروردین 1386:
چکیده: با اینکه تصحیح متن، یک فن واحد است، نمیتوان همه موازین و قوانینی را که برای آن در مغربزمین وجود دارد، به متونی که در سرزمینهای اسلامی تألیف شده، تعمیم داد و از شیوههای تصحیح غربی، کورکورانه تقلید کرد. گذشته از اختلافاتی که معمول تفاوت رسمالخط و کتابت است، برخی خصوصیات دیگر فن تصحیح اروپایی، زاده اختلافات فرهنگی و تاریخی میان جوامع شرقی و غربی است. این اختلافات، بر نحوه تولید و تکثیر متون ادبی و علمی، در این دو تمدن در قرون وسطی، تأثیر بزرگی نهاده است که اثر آنرا در تاریخ تکامل فن تصحیح متن در اروپا و خاورمیانه میبینیم. سنت تصحیح متن در غرب، معمولا به سه مرحله تقسیم میشود: 1. بررسی دستنویسها؛ 2. مقایسه نسخهها و 3. اصلاح دستنویسها. برخی قواعد دیگر نیز وضع شدهاند که به مصحح، برای انتخاب ضبط صحیح کمک کنند که عبارتاند از: ارجح بودن ضبط دشوارتر، قاعده ضبط کوتاهتر و تناسب ضبط با سبک و سیاق مطلب. تصحیحات علامه قزوینی، نمونه فن تصحیح و تنقیح متوناند و تصحیحات متعددی که وی در متن چهار مقاله به عمل آورده، به مثابه دستورالعمل شیوه درست تصحیح متن است.
معرفی کتاب
در باب سنتهای پژوهشی و تحصیلی در حوزههای علمیه، تألیفات و تحقیقات خوبی صورت گرفته که در مواردی، در قالب کتاب منتشر شده است. در ادامه، بعضی از نمونههای خواندنی و پرمحتوا در این زمینه معرفی میشود:
- «روششناسی درس خارج و شیوه نقد اجتهاد آراء»؛ نویسنده: یعقوب علی برجی، پژوهشگاه بینالمللی المصطفی (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)؛
- «درس خارج و گامهای اجتهاد»؛ نویسنده: احمد مبلغی و سعید هلالیان، ناشر: اشراق حکمت.
کتاب مذکور، حاصل یک دوره تلاش کارگاهی – کلاسی برای رسیدن به روششناسی و مهارتیابی در اجتهاد است. در این کتاب، تحلیل و بررسی زوایای گوناگون مرتبط با درس خارج و بینشها و روشهایی، جهت استفاده بهینهتر از آن، با هدف توانایی بر اجتهادی فعال و روشمند از منابع دینی عرضه شده است؛ آنچه بر اهمیت این مجموعه از بحثها میافزاید، کوششی است که در جهت ارائه الگویی دربردارنده مراحل و گامهای کلان اجتهاد در هر فرع فقهی است.
- «دانش تقریرنویسی»؛ نویسنده: محمدحسن ربانی، ناشر: شرکت چاپ و نشر بینالملل.
نوشتار پیشرو، به بررسی و تشریح تقریرنویسی، در زمینه اصول فقه اسلامی میپردازد. این کتاب، شامل دو بخش اصلی بوده که اولین بخش، دانش تقریرنویسی را شامل میشود. در این بخش، به مباحثی از قبیل دانشهای تخریج و تقریرنویسی، تقریظ مؤلف و استاد و نمونههایی از تقریراتی از اشخاصی منجمله مرحوم شهید آیتالله صدر و تقریظ از میرزا محمدباقر زنجانی، آیتالله سید عبدالله شیرازی و شیخ حسین حلی پرداخته شده است. همچنین نمونههایی از تقاریظ نوشته شده توسط علما بر کتب تقاریر ارائه شده که میتوان به تقریظ آیتالله العظمی امام خمینی بر تقریرات نوشته شده توسط آیتالله سبحانی، تقریظ آیتالله خوئی بر جلد اول المحاضرات فی اصول الفقه و تقریظ آیتالله سید عبدالله شیرازی بر جلد چهارم «تنقیح الاصول» نوشته شده توسط آیتالله میرزا علی ارومی مراغی اشاره کرد. بخش دوم، مراحل روشمند حل مسائل فقهی را ارائه میکند که عبارتاند از: تعریف مسئله فقهی و مراحل حل مسئله.
- «احیای سنتهای پژوهشی در حوزههای علمیه»؛ به کوشش: محمدباقر پورامینی، ناشر: کانون اندیشه جوان.
یکی از ویژگیهای بارز حوزه، سنتهایی است که بر مبنای اندیشه و فرهنگ اصیل اسلامی بنا شده و نقش مهمی در حفظ تراث آن داشته است. سنتهای پژوهشی نظیر تقریرنویسی، تعلیقه و حاشیهنویسی، شرحنویسی، تصحیح متون، مراسلات، مکاتبات و مناظرات، ردیهنویسی، معجمنگاری و …، تأثیر عمیقی در انتقال علم و گسترش مرزهای دانش داشتهاند. اجازه روایت و اجازه اجتهاد نیز در کنار سایر سنن، بر اعتبار پدیدآورندگان این سنن صحه میگذاشته است. تغییرات و تحولات علمی در سدههای اخیر، توجه به برخی از این سنتها را با آسیبهای جدی مواجه کرده و پارهای از آنها را به بوته فراموشی سپرده است و مواردی نیز بهطور ناقص و یا سلیقهای انجام میشود. شناسایی و بازنگری سنتهای حوزوی، ضرورتی است که روش پژوهش در حوزههای علمیه بر منطق و سیره سلف صالح را مستحکمتر خواهد کرد.
- «گونهشناسی ردیهنویسی (درآمدی تحلیلی بر گونهشناسی کتب ردیه علما شیعه بر اهلسنت در باب امامت در هشت قرن نخست)»؛ نویسندگان: حسن اسلامپورکریمی، سمیه عسکری مهرآبادی، ناشر: فراگیر هگمتانه.
اختلاف بر سر جانشینی حضرت رسول (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، به شكلگیری دو مذهب شیعه و اهلسنت منجر شده است. برداشتهای نادرست اهلسنت از آموزههای دین اسلام، تعصب جاهلانه، بغض و كینه نسبت به اهلبیت (علیهمالسلام)، سبب كجفهمی و گمراهی اهلسنت نسبت به آموزه امامت است. از اینرو، تلاش برای مصونیتبخشی و استحكام باورهای شیعی در اعتقاد به امامت و برداشتن پرده از چهره و افكار ناصواب، ضرورت دارد. البته زمینهسازی برای گفتمان علمی، با هدف حل اختلافات شیعه و سنی، بهمنظور حفظ وحدت آنها در جهان اسلام در برابر دشمن مشترك، اهمیت و ضرورت بحث را دوچندان مینماید. با این وصف، بررسی و تحقیق منسجم و دقیقی درباره این عنوان از تحقیق، صورت نگرفته است. بنابراین، این پرسش مطرح میشود كه گونهشناسی و تحلیل كتب ردیه علما شیعه بر اهلسنت، در اعتقاد و باور به امامت، در 8 قرن اول هجری چگونه است؟ پژوهش حاضر، این پرسش را با استفاده از منابع كلامی و رجالی، بهمنظور بررسی علل نگارش، ویژگیهای محتوایی و صوری، آثار و نتایج بهدست آمده از ردیههای علمای شیعه علیه دیدگاه اهلسنت درباره امامت، پاسخ داده است. گردآوری اطلاعات در این پژوهش، به روش فیشبرداری و مطالعه كتابخانهای منابع و تحلیل اطلاعات است. نتایجی كه تحقیق حاضر به آن رسیده است، عبارت است از اینكه: زبان قرآن و عدم فهم همگان، عقلگرایی و یا نقلگرایی محض در تبیین مبانی دینی، ترجمه كتب بیگانه و پذیرش عقل منهای وحی، از جمله علل نگارش ردیههای امامتی است. محتوای ردیههای امامتی، غالبا در مباحث ضرورت وجود امام، اوصاف امام، امامت امام علی (علیهالسلام) و امام عصر (عج) و شبهات مربوط به آنها است. دفاع از حریم اهلبیت، در ابتدا بهصورت مناظره، احتجاج و شعر اتفاق افتاده است و سپس در قالب كتب ردیه، نگارش شده است. معرفت به خداوند، اعتقاد به مهدویت و ولایت فقیه، لزوم حفظ وحدت شیعه و اهلسنت نیز از جمله آثار ردیههای امامتی است.
