ـ امام خمینی

احمد عزیزم! … خوب است در خلال اشتغال به مكاسب و كفایه به درس‌هاى خارج بروید. براى انتخاب یكى از آن‌ها هر كدام به فهم شما نزدیك‌تر است، انتخاب كنید.[1] پسر عزیزم! … إن‌شاءالله حالا درس خارج رفته‏ اید. درس‌ها را بروید و هركدام به فهم شما نزدیك است انتخاب نمایید.[2]

ـ ‌آیت‌الله بهجت

… با این تحصیلات، کی طلبه مجتهد می شود؟ نقل می کنند خود صاحب کفایه بر بالای منبر گفت: من راه سی ساله را برای شما به شش ماه تبدیل نموده ام، یکی از شاگردان پای منبر عرض کرده بود: آقا! فهمیدن این شش ماه هم همان سی سال را لازم دارد! خلاصه اینکه رسائل و مکاسب، کتاب درسی سطح حوزه نیست، خارج شیخ است و برای سطح باید تهذیب شود … شیخ آخرین قوّه علمی خود را در رسایل و مکاسب اعمال کرده … و ما آنها را سطح قرار داده ایم! … اینها سابقاً در حوزه های علمیه مطرح نبوده است. آیا درست است طلبه به درس خارج برود و فکرش در این باشد که شیخ در رسائل و مکاسب چه گفته است؟[3]

ـ ‌آیت‌الله حسن زاده آملی

در ابتدایی که به قم آمدم، آقایان و عزیزانی آمدند و گفتند که فقه یا اصول شروع کنیم. من عرض کردم حقیقت این است که من برای علوم نقلی مثل فقه، اصول، ادبیات، و مانند اینها بیش از علوم عقلی زحمت کشیده ام، امّا الحمدلله تعالی این کتابها درس داده می شود، ما بیاییم آن چیزهایی را که گفته نمی شود، بگوییم…[4]

ـ شهید مطهری

… در میان علما افرادى كه خیلى استاد دیده‏اند، من به اینها هیچ اعتقاد ندارم. بهمین دلیل اعتقاد ندارم كه خیلى استاد دیده‏اند، همان كه برایشان باعث افتخار است … عالمى كه سى سال یا بیست و پنج سال عمر یكسره درس این استاد و آن استاد را دیده، او دیگر مجال فكر كردن براى خودش باقى نگذاشته! دائماً مى‏گرفته، تمام نیرویش صرف گرفتن شده، دیگر چیزى نمانده براى آنكه با نیروى خودش به مطلبى برسد … در تعلیم و تربیت باید مجال فكر كردن … داده بشود و به فكر كردن ترغیب گردد. در میان استادهاى خودمان، آن استادهایى را مى‏دیدیم ابتكار دارند كه زیاد معلم ندیده بودند. شیخ انصارى كه یكى از مبتكرترین فقهاى صد و پنجاه سال اخیر است، … همه دوره معلّم دیدن او اگر حساب كنید به ده سال نمى‏رسد، درصورتیكه دیگران بیست سال و بیست و پنج سال و سى سال معلّم دیده‏اند. آقاى بروجردى را اغلب ایراد مى‏گرفتند كه كم استاد دیده، و از نظر ما حسنش همین بود … ایشان هم كم استاد ندیده بود، ده دوازده سال استادهاى درجه اول دیده بود، هفت هشت سال نجف و سه چهار سال اصفهان استاد دیده بود ولى نجفیها قبولش نمى‏كردند، مى‏گفتند این استاد كم دیده … و به همین دلیل كه كمتر استاد دیده بود، ابتكارش از اغلب آن علما بیشتر بود، یعنى فكر مى‏كرد. مسائلى كه مطرح كرده مسائلى است كه خودش فكر مى‏كرد، چون مجال فكر كردن داشت … خیال نمى‏كنم این مسئله جاى تردید باشد كه در آموزش و پرورش، هدف باید رشد فكرى دادن به متعلّم … باشد. تعلیم دهنده و مربّى هر كه هست … باید كوشش كند كه رشد فكرى یعنى قوّه تجزیه و تحلیل بدهد،…[5]

ـ ‌آیت‌الله رضا استادی

… مکرّر اعلام کرده ایم که از مزایای نظام حوزه، آن است که شاگردان می توانند در کلاس درس اظهارنظر کنند ولی این مزیت عملاً در کلاسهای پرجمعیت از بین رفته است … بخصوص در دوره درس خارج هر کلاسی نباید بیش از ده بیست نفر باشد تا شاگردان بتوانند از استاد کمال استفاده را بنمایند … درس خارجی می تواند مفید باشد که استاد با شاگردان مباحثه کنند و سخنان تازه ای مطرح کنند.[6]

ـ‌ آیت‌الله فاضل لنکرانی

«آن‌چه برای یک طلبه مهم است، آن است که علاوه بر این که تمامی گفته‌های استاد را در حافظه‌اش ضبط می‌نماید، باید آنها را با معیارهای فکری مورد قبول خود، سنجیده و صحت و سقم آن را از نقطه نظر خود تشخیص دهد … یعنی در همان جلسه درس مسئله را تمام کند و شب برای آن که این مطالب را فراموش نکند، آنها را یادداشت کند.»

‌ـ آیت‌الله حسن‌زاده آملی

«مرحوم شعرانی خیلی در تعلیم و تربیت فعال بود. فراموش نمی‌کنم که درس ایشان تقریباً هیچ تعطیلی نداشت، در طول سال فقط دو روز درس تعطیل بود: یکی روز عاشورا و دیگر روز شهادت رسول‌الله (ص) و امام مجتبی (ع). یک روز برفی و تعطیل رسمی که شک کردم درس هست یا نه، به در منزل ایشان رفتم و عذرخواهی کردم که با این برف نباید مصدّع بشوم. ایشان فرمودند: شما روزهای پیش که از مدرسه مروی تا این‌جا می‌آمدید، این گداهای گذر بودند، امروز چطور؟ گفتم: بودند. آنها در چنین روزهای سرد، بازارشان گرم است. فرمود: آنها کارشان را تعطیل نکردند، ما چرا تعطیل کنیم.»

ـ استاد محمد تقی جعفری

«به نظر می‌رسد روش تخصصی در دوران ما ضروری است. خدا رحمت کند مرحوم ‌آیت‌الله سید عبدالهادی شیرازی [را که] بسیار مرد روشنی بود، آن زمان در نجف خدمت ایشان مسئله تخصصی شدن ابواب فقه را عرض کردم. ایشان فرمودند: درست است، باید دنبال مطلب را گرفت و تعقیب کرد.»

ـ شهید مطهری

«فقیه و مجتهد کارش استنباط و استخراج احکام است، اما اطلاع و احاطه به موضوعات، در طرز جهان‌بینی‌اش، در فتواها تأثیر دارد. فقیه باید احاطه کامل به موضوعاتی که برای آن موضوعات فتوا صادر می‌کند، داشته باشد. اگر فقیهی را فرض کنیم که همیشه در گوشه خانه یا مدرسه بوده و او را با فقیهی مقایسه کنیم که وارد جریانات زندگی است، این هر دو به ادله شرعیه و مدارک احکام مراجعه می‌کنند، اما هر کدام یک جور و یک نحو به‌خصوص استنباط می‌کند.»

پی‌نوشت‌ها:

[1]. صحیفه امام، ج‏2، ص 469، نامه به سید احمد خمینی ره، 2 آذر1351ه. ش/ 16 شوال 1392ه. ق، از نجف

[2]. همان، ج‏2، ص 472، نامه به سید احمد خمینی ره، 22 آذر1351ه. ش/ 6 ذى القعده 1392ه. ق، از نجف‏

[3]. رخشاد، محمّد حسین، درمحضر بهجت، ج 1، ص 168

[4]. برزگر، محسن، نجم الدین، نشر سلسبیل، ص 139

[5]. مجموعه‏آثار شهید مطهّرى، ج ‏22، ص527 ـ 530

[6]. روزنامه جمهوری اسلامی، شماره 3651، ص 12