رهنامه: با سلام و عرض تشکر از اينکه قبول زحمت کرديد و فرصتتان را در اختيار نشريه رهنامه قرار داديد. يکي از مواردي که در هدف گذاري‌هايِ اين مرکز لحاظ شده، تحقيقات بنيادين مورد نيازِ تدوين دائرة‌المعارف بوده است، تحقيقات بنيادين يعني چه و در راستاي اين هدف چه کارهايي صورت گرفته است؟

استاد: تشکر مي‌کنم از شما به خاطر زحماتتان براي ترويج درست علوم حوزوي و بها دادن به هر موضوع در حد نياز پژوهش‌هاي حوزه. هر علم داراي دو رکن است: اول: محتوا يا مباني علم، دوم: نقشه علم. وجود ضعف در هرکدام از اين دو رکن باعث از بين رفتن علم خواهد شد. به لحاظ محتوايي اصول اساسي هر علمي که فروعات از آن به دست مي‌آيد بايد داراي استحکام و قوت باشد تا در ادامه راه دچار انحراف نشود. مثلا مباني علم کلام چه چيزهايي است؟ در علم کلام بحث اعجاز قرآن، بحث عصمتِ پيامبران و ائمه معصومين، مسئله‌اي بنيادين است زيرا پايه‌هاي ديگرِ علم کلام بر نتيجه اين مسئله استوار مي‌شود. در علم منطق قديم نيز ما دو بحث اساسي داريم: بحث تعريف و استدلال و يا به قول معروف، معرف و حجت. پايه‌هاي اين دو بحث مبناي بحث‌هاي بعدي در منطق است. يکي از مباني در بحث تعريف نيز، ذات شيء است. بحث ماده و صورت نيز از ديگر بحث‌هاي بنيادين در مسئله تعريف است. به همين دليل وقتي شيخ اشراق بحث ماده و صورت را در فلسفه خود زير سؤال برد در واقع اساس تعريف ارسطويي را به هم ريخت. نقشه نيز مربوط به بحث شکلي يک علم است که ساختار و رابطه اجزاي علم را به ما نشان مي‌دهد. ما در اين مرکز علاوه بر بحث‌هاي محتوايي به دنبال تدوين يک نقشه علم نيز هستيم. نقشه‌اي که جايگاه هر اصطلاح را در آن علم براي ما مشخص مي‌کند. نقشه‌اي که در غرب به تزاروس (اصطلاح‌نامه) مشهور است. با اين تفاوت که در مدل‌هاي غربي اصطلاح‌نامه‌ها صرفا براي طبقه‌بندي اصطلاحات علوم و ايجاد نمايه‌هاي درختي براي سهولت در مراجعات تأليف شده‌اند در حالي که در اينجا ما به دنبال هدفي بالاتر هستيم و آن ترسيم ارتباط مفهومي اين واژه‌ها با يکديگر است. يعني نشاندن هر اصطلاح در جايگاه خودش با توجه به هدفي که براي اين علم تعريف شده است. بنابراين در نمونه‌هاي غربي، اصطلاح‌نامه‌ها فقط به دنبال رده‌بندي و نظم بخشيدن به آنها هستند مثل موزه‌ها که با چينش درست جايگاه هر جنسي پيدا مي‌شود، اما در نمونه‌اي که ما دنبال مي‌کنيم به دنبال ارتباط محتوايي و استدلالي نيز هستيم. براي مثال اصطلاح ذاتي در چند جا از منطق آمده است. يکي در باب برهان و ديگري در باب ايساغوجي. بر اساس نقشه‌اي که ما تهيه کرده‌ايم در اين كار نخست همه اصطلاحات يك علم، استخراج مي‌شود. سپس رابطه اين اصطلاحات با هم، مشخص مي‌شود و بر اساس آن اعم‌ها از اخص‌ها تفكيك مي‌شوند، مترادفات و مشتركات لفظي نيز در علم مشخص مي‌شود و سپس نقشه يك علم بر اساس اين تحقيقات ترسيم مي‌گردد. اگر تنها ما مشتركات لفظي را استخراج مي‌كرديم همين كار خدمت بزرگي به يك علم است چون که با اين کار جلوي بسياري از مغالطات گرفته مي‌شود. همچنين تعاريف گوناگوني که از اين الفاظ وجود دارد از کتاب‌هاي مختلف استخراج مي‌شود. اين کار علمي بسيار دقيقي است و از عهده يک نفر خارج است. پس از استخراج و تنظيم، اين اصطلاحات به شوراهاي علمي مي‌رود و در آنجا مورد بررسي قرار مي‌گيرد. اين اصطلاح‌نامه‌ها زمينه‌اي مي‌شود براي کارهاي بعدي در دايرة‌المعارف مثل استخراج مدخل‌ها، تشكيل پرونده‌هاي علمي، نگارش مقالات و…

رهنامه: اصطلاح‌نامه منطق چه مقدار زمان برده است؟

استاد: حدود ده سال. اگرچه تعداد لغات منطق کمتر از علوم عقلي ديگر است اما در عين حال با توجه به کمبود محققين و اساتيد برجسته در اين علم کار به کندي پيش مي‌رود. شوراهاي علمي در طول اين سال‌ها هفته‌اي يک يا دو جلسه براي بررسي اصطلاحات فرصت گذاشته‌اند. البته در طول تدوين کارهاي ديگري هم انجام شده که در کندي پيشرفت کار مؤثر بوده است. مثلا براي اينکه تاريخچه دقيقي نوشته شود ما نياز به مقايسه منطق ارسطو و منطق مسلمانان داشتيم. همچنين به دليل اختلافاتي که ميان منطق مگاريون و رواقيون و منطق ارسطو مشاهده مي‌شود ما نيازمند بررسي منطق‌هاي ديگر نيز بوديم. بنابراين بايد در اين موضوعات هم پژوهش‌هايي انجام مي‌داديم. يکي از کارهاي ديگري که انجام داديم بررسي موضوعاتي از منطق قديم بوده که در منطق جديد از آنها گفتگو شده است. البته در منطق جديد به همه بخش‌هاي منطق قديم نپرداخته‌اند. از آنجا که در معرفت‌شناسي هم نيازمند منطق بوده‌ايم با اين رويکرد نيز محققاني را به کار گرفته‌ايم. البته معرفت‌شناسي با منطق تفاوت‌هايي دارد. منطق مستقيماً از آغاز دوران علوم عقلي اسلامي تا کنون وجود داشته است تا جايي که مي‌توانيم بگوييم منطق مسلمانان تاريخي به طول تاريخ علوم عقلي اسلامي دارد اما معرفت‌شناسي مسلمانان قدمتي اينچنين ندارد. مايه‌ها و پايه‌هايش در منطق و فلسفه‌مان وجود دارد اما به عنوان علم مستقل نبوده است. منطق و معرفت‌شناسي ارتباط زيادي دارد لذا همانطور که به منطق رياضي بايد در مقالات منطق‌مان توجه داشته باشيم به معرفت‌شناسي هم بايد توجه کنيم اما از آنجا که پايه‌هاي اصلي معرفت‌شناسي به عنوان يک الگوي مستقل در غرب گذاشته شده است، اصطلاح‌نامه معرفت‌شناسي غربي و مسلمانان را در هم ادغام کرده‌ايم. اما در منطق اين‌طور نبوده است.

رهنامه: در اين کار از محققان دانشگاهي هم استفاده شده است؟

استاد: کمتر استفاده کرده‌ايم چون در منطق قديم حوزويان بيشتر کار کرده‌اند و دانشگاهيان عمدتا با منطق جديد سروکار داشته‌اند. انحصار نيست اما غالبا اينطور است. البته با آنها ارتباط داشته‌ايم ولي نياز به مراجعه زياد نبوده است. مثلاً در منطق ارسطو، منطق‌هاي جديد و منطق مگاريون و رواقيون در بخش‌بندي منطق با مشاوره اساتيد دانشگاه بعضي بحث‌ها را به نتيجه رسانده‌ايم.

رهنامه: در زمينه آثار منطقي منطقدانان مسلمان به خصوص ابن‌سينا، کاتبي و…، منطق‌دانان برجسته‌اي در دنيا مانند نيکولاس رشر، ويلفرد هاجِز پژوهش‌هايي انجام داده‌اند. همچنين دانشنامه‌هاي فلسفي جهاني مانند پل ادواردز مدخل‌هايي در باب منطق ارسطويي و منطق سينوي و… دارند، شما در مسير نگارش دايرة‌المعارف چقدر به اين پژوهش‌ها توجه داريد؟

استاد: نقشه منطق را بايد از کتاب‌هاي انديشمندان اوليه بدست آورد. اين افرادي که نام برديد هم، خودشان سراغ اسناد دست اول مي‌روند. آنها مي‌روند سراغ ابن‌سينا و فارابي و امثال اينها؛ منابع اينها مستقيماً در دسترس ما وجود دارد. حتي کتب يوناني نيز به صورت ترجمه شده وجود دارد. هنوز هم برخي از مترجمين غربي و مسلمان جديد اذعان دارند که ترجمه‌هايي که مسلمان‌ها دارند يعني آنچه که در بيت الحکمه در دوران هارون و مأمون صورت گرفته است ـ اگرچه به احتمال بسيار قوي آنها با اهداف غير ديني و مقابله با اهل‌بيت(ع) به ترجمه آثار يونانيان پرداختند ـ اما به هر حال ترجمه‌هاي دقيقي است و بحمدالله كار آنها براي آنها نتيجه بالعكس داشت با خواست خدا، همين كار آنها ابزاري براي دفاع منطقي از دين و مذهب اهل‌بيت(ع) فراهم كرده است، مثل آنچه امروز اتفاق مي‌افتد كه تلاش‌هاي دشمنان اسلام در غالب موارد نتيجه برعكس براي آنها دارد. بنابر اين با وجود نسخه‌هاي اصلي از ابن‌سينا، فارابي، ارسطو و… به عربي و حتي فارسي ـ مثل کتاب منطق ارسطو که توسط آقاي اديب سلطاني ترجمه شده‌ است ـ ديگر نيازي به کتب واسط نداريم. البته اين استغناء ما مربوط به خود متون است اما در گام بعد که ما نيازمند تحليل‌هايي هستيم قطعا بايد به اين کتاب‌ها مراجعه شود. به خصوص در باب تحليل انديشه‌هاي ارسطو غربي‌ها از مسلمان‌هاي معاصر بيشتر کار کرده‌اند. اين که مي‌گويم معاصر براي اين است که منطق‌دانان مسلمان در گذشته اينطور نبودند. مثلا فارابي از آثار ارسطو قطعا استفاده کرده است. ابن‌سينا هم همين‌طور، مطالبي را از ارسطو و فارابي گرفته است و چيزهايي هم به آن اضافه کرده و يک نظام جامع منطقي را توليد کرده است. بنابر اين همانطور که عرض شد، ما در بخش تحليل، بررسي و مقايسه نياز به پژوهش‌هاي غربي‌ها داريم. به همين دليل به کمک اساتيد دانشگاهي ما دوره‌هايي را با اين موضوع در مرکز برگزار کرديم. براي مثال از آقايان دكتر لطف‌الله نبوي، دكتر غلامرضا ذکياني، دکتر احد فرامرز قراملکي، دكتر محمدعلي اژه‌اي و چند نفر از محققين براي اين کار کمک گرفتيم.

براساس نقشه ای که ما تهیه کرده ایم ابتدا اشتراکات لفظی تشخیص داده می شود، در مرحله بعد تعاریف گوناگونی که از این الفاظ وجود دارد را از کتاب های مختلف استخراج می کنیم. سپس این اصطلاحات به شوراهای علمی می رود و در آنجا مورد بررسی قرار می گیرد. خروجیِ این اصطلاحات زمینه ای می شود برای کارهای بعدی.

رهنامه: با توجه به اينکه بسياري از مفاهيم و اصطلاحات منطق مانند هر علم ديگري در طول تاريخ دچار تغيير و تحولاتي مي‌شود، داشتن نگاه تاريخي و توجه به سير تحول منطق را در نگارش دايرة‌المعارف و فرهنگ‌نامه منطقي چقدر مهم مي‌دانيد؟

استاد: براي انتخاب منابع، آيين نامه‌اي درباره انتخاب منابع مرکز وجود دارد، از جمله موادش اين است که منابع بايد از تمام دوران‌هاي تاريخي، از تمام شخصيت‌هايي که داراي اصطلاحات و ابتکاراتي هستند و از همه مکتب‌ها و مشرب‌ها باشد. بنابراين از آنجا که ما نمي‌توانيم هر روز منبع جديدي را در دستور کار قرار بدهيم از آغاز در انتخاب منابع دقت بسياري به عمل آورديم. از طرفي چون کار ما هم تدريجي است تغييرات کمي صورت گرفته. براي مثال از آراء انديشمندان معاصر مثل علامه طباطبايي، آيت الله جوادي و آيت الله مصباح هم استفاده کرده‌ايم. علاوه بر اين، يکي از بخش‌هاي مهمي که در مقالات دائرة‌المعارفي ما وجود دارد تاريخچه و سير تحولات علم است. از اين هم که بگذريم مقالات ما داراي دو ضميمه هستند: ضميمه اول، اصطلاح‌نامه هر مدخل است و ضميمه دوم، همه تعاريف يك اصطلاح. براي استخراج تعاريف، همه منابع مهم علم، از آغاز تاريخ آن علم مورد بررسي قرار گرفته و تعاريف استخراج شده به ترتيب تاريخي چيده مي‌شوند. اين كار سير تحولات تاريخي يك علم را تا حدود زيادي مشخص مي‌كند. براي مثال ممکن است بيست تعريف براي تصور وجود داشته باشد. در زمان ارسطو زمينه‌هايي از آن بوده. فارابي مبتكر تقسيم علم به تصور و تصديق است، بر اين اساس تعريفي داشته، بعد ابن‌سينا و خواجه طوسي چيزهايي اضافه يا کم کرده‌اند تا به امروز كه بعضي از شخصيت‌هاي معاصر تعريف جديدي براي تصور ارائه داده‌اند و تحولي ايجاد كرده‌اند که با اين كار سير ميزان و کيفيت تغييرات در هر اصطلاح مشخص مي‌شود.

رهنامه: با توجه به استقبال بزرگان منطق از آثار و آراء منطق‌دانان مسلمان آيا برنامه‌اي براي ارائه پژوهش‌هاي منطقي انجام شده توسط مرکز به زبان‌هاي ديگر مخصوصا انگليسي داريد؟

استاد: هدف اوليه دائرة‌المعارف اسلامي اين است که ميراث گذشتگان را به صورت منظم و روشن بنويسد تا قابل عرضه براي همه باشد، اصلا دائرة‌المعارف‌ها ادعايشان اين است که ميراث گذشتگان را به صورت دقيق و منسجم ساماندهي مي‌کنند و هر کسي که مي‌خواهد تحقيق خاصي را پيرامون موضوعي شروع کند و سرنخ‌هاي تحقيق را به‌دست آورد و خلاصه آن علم را بفهمد با مراجعه به يک مقاله پيرامون آن موضوع در دائرة‌المعارف بدست بياورد. بنابر اين هدف اوليه ما اين است که آنچه از ميراث گذشتگان داريم را جمع کنيم و نشان دهيم معارف ديني ما ريشه در معارف عقلي محكمي دارند. اما تبديل آن به زبان‌هاي ديگر کار غيرمستقيم و در اولويت دوم کاري ما قرار دارد. اين نکته را هم بايد در نظر داشت که اين کار، کار بسيار بزرگ و زمان‌بري است که مانند آن را در کشور و حتي كشورهاي ديگر سراغ نداريم. حضرت آيت‌الله مصباح در روزهاي اولي که من وارد مجموعه شدم فرمودند در اين کار عجله نکنيد اين پروژه‌اي بسيار طولاني و بزرگ است. بنابراين به دنبال تجاري کردن کار نيستيم و بيش‌تر روي اتقان و علمي بودن آن نظر داريم.

رهنامه: در اين دوره فضاي مجازي نقش زيادي در دسترسي پژوهشگران و دانشجويان به اطلاعات دارد و مي‌بينيم بعضي از موسسات دايرة‌المعارف‌نويسي و اصطلاح‌نامه‌نويسي مثل دانشنامه جهان اسلام و مراکز ديگر، نسخه مجازي دايرة‌المعارف و اصطلاح‌نامه خود را روي سايتشان ارائه کرده‌اند آيا شما نيز در اين زمينه برنامه‌اي داريد؟

استاد: ما از چند سال پيش به فکر راه‌هاي عرضه محصولات توليدي بوده‌ايم. چون کار ما فقط دائرة‌المعارف نبود. معجم‌هاي موضوعي، نمايه کتاب‌ها و… نيز در دستور کار قرار داشته است و تعداد زيادي از اين كتاب‌ها منتشر شده است و شايد تا دو سال آينده بيش از شصت جلد آن منتشر شود. بعضي از اين محصولات به صورت نرم‌افزار در آمده و وارد بازار شده‌اند. برنامه‌اي هم براي قرار دادن آنها بر روي فضاي مجازي داريم که البته در اين دو سال اخير به دليل مشكلات مالي كشور و كمبود منابع مالي، برخي از اين كارها که به هزينه زياد نياز داشته متوقف شده است.

رهنامه: با مراکزي که فعاليت‌هايي همسو با شما دارند، مثل انجمن منطق ايران و مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي نور چقدر ارتباط و تعامل داريد؟

استاد: بعضي از کارها تا آنجا که من اطلاع دارم توسط هيچ مرکزي انجام نشده است و آن کارهايي که انجام داده‌اند متفاوت با کار ما است. کار اصطلاح‌نامه منطق را اولين بار دفتر تبليغات اسلامي انجام داد. و شروع کار ما با اطلاع دقيق از کار ايشان بود و برخي از كارها را نيز مركز تحقيقات كامپيوتري انجام داده و با اينكه در موضوع‌نويسي و نمايه‌نويسي کار ما با آنها متفاوت بود با اين ‌حال در مواردي که كار مشابهي داشتند آن را تكرار نكرده‌ايم. براي نمونه، آنها کتاب اسفار را موضوع‌نويسي کرده بودند ما دوباره انجام نداديم بلکه کتاب‌هاي جديدي را شروع کرديم. ما از تجربيات آنها براي اين کار استفاده کرديم اما کار ما به کلي با آنها متفاوت است يکي از تفاوت‌هاي عمده آن، اين است که کار ما در شورايي از متخصصان برجسته يك علم با دقت بررسي مي‌شود بنابراين به جاي دو سال، دوازده سال طول مي‌کشد تا به نتيجه برسد زيرا کلمه به کلمه مورد بحث و بررسي قرار مي‌گيرد. يکي ديگر اينکه ما براي پيدا کردن اصطلاحات تنها به فهرست اصطلاحات و نمايه‌ها مراجعه نکرده‌ايم بلکه تمام کتاب‌ها را با دقت مورد مطالعه قرار داده‌ايم و اصطلاحات را استخراج کرده‌ايم. همان‌طور که عرض کردم از همه افراد و مشرب‌هاي فکري در طول زمان‌هاي مختلف بهره برده‌ايم و سعي كرده‌ايم کتاب مهمي را از قلم نياندازيم. برخي از كارهاي ما نيز هيچ سابقه‌اي حتي در شكل كار ندارد مثلاً کتاب‌شناسي به صورت موضوعي و درختي به اين شکل خاص در هيچ مرکزي سابقه ندارد. در مواردي ديده مي‌شود شيوه‌نامه نگارش مقالات ما، با بسياري از مراكز متفاوت است برخي مقالات دايرة‌المعارفي در واقع چيدن فيش‌ها كنار يكديگر است و اساسا در آنها ارتباط ميان مطالب معلوم نمي‌شود؛ چون فقط عبارات را کنار هم قرار داده است. بنابر اين مي‌توانيم ادعا کنيم هفتاد، هشتاد درصد کار ما متفاوت با مراکز ديگر است. البته در مواردي که با خبر شديم، مراکزي در حال انجام کارهايي اين چنين هستند، رفتيم و ديده‌ايم تا موازي‌کاري نشود. اين مطلب منحصر به ايران نبوده بلکه اگر در جستجوهايمان به مواردي در خارج از ايران هم مي‌رسيديم سعي مي‌کرديم از تجربيات آنها استفاده کنيم. مثلا در Great books كه اين كار در شيكاگو انجام شده، مجموعه‌اي از کتاب‌هاي دانشمندان غربي را جمع کرده که چيزي حدود هفتاد جلد شده است. اين مجموعه فهرست و نمايه دقيقي دارد. نکته جالب اين است که، وقتي آن نمايه‌ها را با يکي از کارهاي متوسط خودمان مقايسه کرديم ديديم کار ما امتيازاتي دارد که در آن مجموعه نيست.

هدف اولیه ما این است که آنچه از میراث گذشتگان داریم را جمع کنیم و نشان دهیم معارف دینی ما ریشه در معارف عقلی دارد.

نمونه ديگر، توليد نرم افزار قوي براي اصطلاح‌نامه‌ها است كه جزء اصول كار اصطلاح‌نامه‌نويسي است و متخصصان اين كار به اين ضرورت اشاره كرده‌اند اما تا كنون موفق به اين کار در اين موضوع نشده‌اند. تا آنجا که من اطلاع دارم اين مرکز براي اولين بار نرم‌افزاري با اين قابليت در اين زمينه نوشت و در دسترس محققان قرار داد با اين ويژگي که ارتباطات اصطلاحات با هم و با نمايه‌هايشان را از طريق نرم‌افزار بدست مي‌آوريم. ارتباط با نمايه ايده‌اي بود که غربي‌ها به دنبال آن بودند و در چشم اندازشان از کار، يکي از اهدافشان را چنين مسئله‌اي معرفي کرده بودند که البته بيش‌تر جنبه تئوري داشت و در عمل خيلي موفق نبودند. ما در اين ‌نرم‌افزار اين هدف را محقق کرديم. يعني نمايه موضوعي معجم‌هاي موضوعي با اصطلاح‌نامه هماهنگ است. اين کار به صورت دستي بسيار سخت است. بنابر اين نرم‌افزاري براي اين نوع هماهنگي نوشته شد، که براي انجام اين کار يك شركت نرم‌افزاري پيشرفته، دو سال براي نوشتن آن وقت گذشته است.

رهنامه: نرم افزاري که مرکز کامپيوتر علوم اسلامي توليد کرده چه فرقي با کار شما دارد؟

استاد: مرکز کامپيوتر علوم اسلامي، اولين بار براي معجم‌هاي موضوعي‌اش، نرم افزار توليد کرد. آنها نيز موضوع و کليدواژه را طرح کرده بودند. ما پيش از اين که وارد فاز نرم‌افزارنويسي شويم کار آنها را ديديم بنابراين کار ما از حيث نرم‌افزار و محتوا کاملا متفاوت با آنهاست. مثلا قالبي که ما طراحي کرديم به شکلي است که انعطاف‌پذيري دارد يعني تا سال‌ها مي‌توانيم محتواهاي مختلفي را در آن قرار بدهيم. ولي نرم افزارهاي نور از جهت معجم‌هاي لفظي از ما موفق‌تر هستند زيرا کتاب‌هاي زيادي را يا تايپ کرده‌اند يا از مراكز نشر گرفته‌اند و در نرم‌افزارهاي خود قرار داده‌اند که ما هم براي کارمان از خروجي آنها استفاده کرديم.

رهنامه: در حال حاضر مرکز روي چه پروژه‌هايي کار مي‌کند و طبق زمانبندي شما کي تکميل مي‌شود؟

استاد: کتابشناسي‌هايمان در حال صفحه‌آرايي است. چکيده‌ها و نمايه‌هاي شرح مواقف و شرح مقاصد، چکيده‌ها و نمايه‌هاي 14 کتاب منطقي و… توسط محققان مرکز در 23 جلد منتشر شده است. نرم‌افزار اين محصولات هم وجود دارد. که به صورت تحليلي هر بخش را به بخش ديگر متصل مي‌کند. تا دو سال آينده يکي از مجلدات دايرة‌المعارف منطق که بخش اعظمي از مقالات منطقي را در خود دارد انشاالله منتشر مي‌شود. اگر جلد اول منطق منتشر شود الگو مي‌شود براي مجلدات بعدي که قطعا کار سرعت بيشتري خواهد گرفت. نوشتن مقالات را در سه رشته شروع کرده‌ايم. يکي منطق، که دو سالي هست که شروع شده و به صورت گسترده در حال انجام است. معرفت‌شناسي و عرفان نظري را هم در سال جاري به صورت محدود شروع کرده‌ايم. کار ديگري که داريم توليد پرونده‌هاي علمي است که کار محققان را بسيار آسان مي‌کند.  در اين کار که شيوه آن از جاهاي ديگر گرفته شده است کتاب‌هاي مختلفي که در يک موضوع تحقيقي نياز است را در يک مجموعه جمع کرده و به صورت فايل ديجيتال در اختيار محققان قرار مي‌دهيم. قبلا براي اين کار بايد صفحات کتاب را کپي مي‌گرفتيم، بعد صحافي مي‌کرديم که بسيار پرزحمت و پرهزينه بود. الان کتاب‌ها را اسکن کرده و بعد از ترميم و اصلاح ظاهري در اختيار محقق قرار مي‌دهيم.

رهنامه: کار پرونده علمي در چه مرحله‌اي است؟

استاد: رسيدن به خروجي در اين کار مستلزم عبور از چند مرحله است. اول اينکه بايد مقدمات تهيه شود. بعد ارزيابي شده و بعد کارهاي فني است. مرحله اول پرونده منطق تمام شده است. در فلسفه نيمي از پرونده‌ها تشکيل شده که تقريبا به چهارصد يا پانصد مدخل مي‌رسد. رشته‌هاي ديگر را شروع نکرديم و قرار شده در آنها کار پرونده علمي و اصطلاح‌نامه، همزمان انجام گيرد.

 

محصولات مرکز پژوهشي دائرة المعارف علوم عقلي اسلامي

هر يک از فعاليت‌هاي مرکز، دستاوردها و آثاري خواهد داشت که علاوه بر بهره‌مندي پژوهشگران مرکز، قابل استفاده براي همه پژوهشگران علوم عقلي اسلامي در موضوعات مختلف است. از اين رو، اين دستاوردها به دو صورت کتاب و نرم‌افزار در دسترس عموم علاقه‌مندان قرار مي‌گيرد.

1ـ کتاب‌هاي منتشرشده:

الف) معجم‌هاي موضوعي

المعجم الموضوعي لشرح المواقف و حاشيتي الجلبي و السيالکوتي (5جلد) مشتمل بر چکيده‌ها و نمايه‌هاي کتاب‌هاي مزبور؛

المعجم الموضوعي لمنتخب الکتب المنطقيه (2جلد) مشتمل بر چکيده و نمايه 14 منبع مهم منطقي؛

المعجم الموضوعي لمجموعة مصنفات شيخ الاشراق (3 جلد) مشتمل بر چکيده‌ها و نمايه‌هاي کتاب مزبور؛

المعجم الموضوعي لعلم الکلام (5جلد) مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب و نمايه‌هاي 43 منبع کلامي؛

المعجم الموضوعي للفلسفة (5جلد) مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب و نمايه‌هاي 36 منبع فلسفي؛

المعجم الموضوعي للمنطق (3جلد) مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب و نمايه‌هاي 24منبع منطقي؛

ب) گنجينه‌هاي معرفت (مجموعه مقالات تخصصي)

گنجينه معرفت، جلد اول؛ مجموعه مقالات منطقي و فلسفي؛

گنجينه معرفت، جلد دوم؛ مجموعه مقالات کلامي؛

گنجينه معرفت، جلد سوم؛ مجموعه مقالاتي درباره دائرهْْ‌المعارف‌نويسي و فنون مرتبط.

ج) رساله‌هاي تخصصي

تدوين رساله‌ها و مقالات تخصصي در موضوعات مهم علوم عقلي اسلامي که در راستاي زمينه‌سازي براي تدوين فرهنگ‌نامه‌هاي علوم عقلي و دائرة‌المعارف يا در راستاي تدوين متون درسي دوره‌هاي آموزشي مرکز باشد، از جمله فعاليت‌هاي اين مرکز است. رساله‌هاي منتشر شده عبارتند از:

نوآوري‌هاي فلسفه اسلامي؛

نگرشي نوين بر مسأله اتحاد عاقل و معقول؛

مباني و اصول عرفان نظري؛

بديهي و نقش آن در معرفت‌شناسي؛

مباني و فلسفه عرفان نظري.

د) آماده‌سازي پايان‌نامه‌ها (به صورت کتاب)

يکي ديگر از فعاليت‌هاي مرکز، آماده‌سازي پايان‌نامه‌هاي دوره‌هاي آموزشي و تربيت محقق عرفان، به صورت کتاب و عرضه عمومي آنها براي استفاده عموم پژوهشگران و علاقه‌مندان است. در اين فعاليت، تنها پايان‌نامه‌هايي که از قوت علمي بيشتري برخوردارند با استفاده از خود نويسندگان، پس از تکميل و اصلاح لازم به صورت کتاب عرضه مي‌گردند.

پايان‌نامه‌هاي منتشر شده عبارتند از:

اعيان ثابته در عرفان اسلامي؛

ابن‌عربي و اشاعره؛

خير و شر در مکتب ابن‌عربي؛

عرفان و عترت (بررسي روايات در منابع عرفاني تا قرن پنجم هجري).

هـ) فرهنگ‌نامه مختصر «أعلام علوم عقلي اسلامي»

در اين فرهنگ‌نامه، اطلاعات مربوط به همه افرادي كه به نحوي در زمينه علوم عقلي اسلامي تأثير‌گذار بوده‌اند، گردآوري شده است.

اين فرهنگ‌نامه داراي 7946 مدخل (7234 مدخل اصلي و 712مدخل ارجاعي) است.

در ذيل هر مدخلي نام‌هاي مختلف هر يک از أعلام, سال تولد, وفات, تخصص, آثار علمي, اساتيد, شاگردان، معاصرين و برخي توضيحات ديگر مربوط به مدخل‌ها، بطور خلاصه، ذكر شده و منابع و موارد اختلافي نيز آورده شده است.

اين فرهنگ‌نامه، در ضمن چهار مجلّد اصلي و يک مجلّد ملحقات اعلام و فهرست اماکن و فهرست اعلام بترتيب تاريخ و فهرست منابع، به چاپ رسيده است.

و) انتشار فصل‌نامه معارف عقلي

معارف عقلي، فصل‌نامه‌اي علمي ـ ترويجي در زمينه علوم عقلي اسلامي است.

قلمرو اين نشريه، طيف وسيعي از مبنايي‌ترين مباحث مربوط به معارف عقلي (منطقي، فلسفي، كلامي، عرفاني) است. تاکنون سه پيش شماره و 26 شماره از اين فصل‌نامه به چاپ رسيده است.

2ـ نرم‌افزارهاي تحقيقاتي:

الف) نرم‌افزارهاي جامع کنزالحکمه

اين مجموعه نرم‌افزار براي عرضه چکيده‌ها، نمايه‌ها، فهرست‌هاي مطالب و ارتباط نمايه‌ها با اصطلاح‌نامه‌هاي مرکز، با قابليت‌ها و امکانات فراواني پيش‌بيني شده است.

با توجه به قالبي بودن اين نرم‌افزار و تعدّد محتواها، اين نرم‌افزار، به حدود 10 نرم‌افزار ديگر تبديل خواهد شد.

لازم به ذکر است 7 لوح فشرده مربوط به اين نرم‌افزار رونمايي شده است:

أ) کنزالحکمه «1»؛ نرم‌افزار «معجم موضوعي شرح المواقف و تعليقه‌هاي آن» (مشتمل بر چکيده‌ها و نمايه‌هاي مذکور به همراه اصطلاح‌نامه علم کلام)؛

ب) کنزالحکمه «2»؛ نرم‌افزار «معجم موضوعي منابع منطقي» (مشتمل بر چکيده‌ها و نمايه‌هاي چهارده منبع منطقي و اصطلاح‌نامه نموداري علم منطق)؛

ج) کنزالحکمه «3»؛ نرم‌افزار «معجم موضوعي مجموعه مصنّفات شيخ اشراق» (مشتمل بر چکيده و نمايه‌هاي منبع مذکور به همراه اصطلاح‌نامه فلسفه اشراق)؛

د) کنزالحکمه «4»؛ «معجم موضوعي منابع منطقي» (مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب به همراه نمايه‌هاي 24 منبع منطقي)

هـ) کنزالحکمه «5»؛ نرم‌افزارهاي «معجم موضوعي منابع فلسفي» (مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب به همراه نمايه‌هاي 36منبع فلسفي)؛

و) کنزالحکمه «6»؛ نرم‌افزار «معجم موضوعي منابع کلامي» (مشتمل بر فهرست تفصيلي مطالب به همراه نمايه‌هاي 43 منبع کلامي)؛

ز) کنزالحکمه «7»؛ نرم‌افزار «معجم موضوعي شرح‌المقاصد» (مشتمل بر چکيده و نمايه‌هاي منبع مذکور به همراه اصطلاح‌نامه علم کلام)؛

ب) نرم‌افزار اصطلاح‌نامه‌هاي علوم عقلي اسلامي

هدف از تهيه اين نرم‌افزار، عرضه انواع اصطلاح‌نامه‌هاي علوم عقلي اسلامي با تعاريف و منابع آن است.

نرم‌افزار اخير نيز قالبي است که در آن محتواهاي مختلف قابل عرضه است.

از اين نرم‌افزار، تا کنون چهار لوح فشرده رونمايي شده است:

1ـ نرم‌افزار اصطلاح‌نامه منطق

2ـ نرم‌افزار اصطلاح‌نامه معرفت‌شناسي

3ـ نرم‌افزار اصطلاح‌نامه فلسفه اشراق

4ـ نرم‌افزار اصطلاح‌نامه عرفان نظري