شما اینجا هستید: رهنامه پژوهش » آرشیو مجلات / ش 13+14 » آشنایی با فرهنگ نامه های منطقی
آشنایی با فرهنگ نامه های منطقی | محمدرضا کوهپایه
121 بازدید

تعریف روشن و رسای اصطلاح‌های هر دانش، یکی از پیش‌نیاز‌های آموزش و پژوهش در آن زمینه است؛ به ویژه در دانشی مانند منطق که سر و کار ما با مفاهیم انتزاعی و فاقد مصداق‌های محسوس و ملموس است. تا کنون در این قلمرو، تلاش‌های گوناگونی شده که نتیجه آن تألیف کتاب‌هایی است که در این مقاله به معرفی پنج تا از مشهورترین آنها می‌پردازیم. امید آنکه این نوشته، راه منطق‌آموزان و منطق‌پژوهان را در بهره‌مندی از این فرهنگ‌نامه‌های پر ارزش، نزدیک‌تر سازد و پیمودن آن را برایشان آسان‌تر کند.

مقدمه

در این نوشتار تنها کتاب‌هایی معرفی شده است که به طور مستقل‌ به فهرست ‌کردن و تبیین اصطلاح‌های منطقی پرداخته‌ و به فرهنگ‌های فلسفی و احیاناً فلسفی ـ کلامی و نظایر آن، که در کنار واژه‌های علوم دیگر، بعضی از اصطلاح‌های منطقی را هم بیان کرده‌اند یا کتاب‌های آموزشی منطقی که در پایان آنها فرهنگ اصطلاحاتی آمده است، کاری نداشته‌ام.

کتاب‌های معرفی شده در این نوشتار عبارتند از:

ـ فرهنگ اصطلاحات منطقی، محمد خوانساری؛

ـ واژه‌نامه‌ توصیفی منطق، تألیف ضیاء موحد؛

ـ موسوعه مصطلحات علم‌المنطق عندالعرب، فرید جبر، سمیح دغیم، رفیق العجم، جیرار جهامی؛[۱]

ـ اصطلاحنامه‌ منطق[۲]،‌ تهیه‌ و تحقیق‌ مرکز مطالعات‌ و تحقیقات‌ اسلامی‌‌؛[۳]

ـ اندیشیدن (فرهنگ کوچک تفکر انتقادی)، نایجل واربرتون، ترجمه محمدمهدی خسروانی.[۴]

فرهنگ‌ اصطلاحات‌ منطقی‌ به‌ انضمام‌ واژه‌نامه‌ فرانسه‌ و انگلیسی‌، تألیف‌ محمد خوانساری‌، ویرایش۲

‏تهران‌: پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌، ۱۳۷۶، ۳۶۰ ص.

این کتاب بار نخست با نام «فرهنگ اصطلاحات منطقی انگلیسی به فارسی» در سال ۱۳۵۶، به کوشش بنیاد فرهنگ‌ ایران‌ چاپ شده است. در ویرایش دوم، حدود ۱۵۰ صفحه به متن و چند مدخل جدید و معادل‌های انگلیسی، به آن افزوده شد.

معرفی نویسنده

محمد خوانساری (۱۳۰۰ خورشیدی در اصفهان ـ ۱۴ اسفندماه ۱۳۸۸ در تهران) استاد برجسته فلسفه و منطق در دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی و یکی از بزرگ‌ترین منطق‌دانان دوران معاصر بود. او افزون بر تحصیلات حوزوی و دانشگاهی در رشته فلسفه و گذراندن دروس دوره دکترای زبان و ادبیات فارسی، دکترای خویش را در رشته منطق و فلسفه، با عالی‌ترین درجه از دانشگاه سوربن پاریس دریافت کرد.

وی در سال ۱۳۸۲ خورشیدی و در سومین همایش چهره‌های ماندگار، به‌ عنوان چهره ماندگار این سال در رشته منطق برگزیده شد. همچنین در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، به پاس خدمات بسیار علمی و فرهنگی خویش، نشان انجمن آثار و مفاخر فرهنگی را دریافت کرد.

آثار متعددی از او در زمینه‌های گوناگونی به صورت کتاب و مقاله و مانند آن، به جا مانده است. برخی از آثار منطقی ایشان عبارتند از:

کتاب‌ها

ـ منطق صوری

ـ مقولات (ترجمه کتاب ایساغوجی ارسطو)

ـ فرهنگ اصطلاحات منطقی (به ‌انضمام واژه‌نامه فرانسه و انگلیسی‌)

مقاله‌ها

ـ مقولات ارسطویی، خوانساری، محمد، خردنامه صدرا، بهار ۱۳۸۲، شماره ۳۱، (ص ۵ ـ ۱۸)

ـ موقف غزالی در برابر فلسفه و منطق، خوانساری، محمد، معارف، آذر ـ اسفند ۱۳۶۳، شماره ۳، (ص ۹ ـ ۳۲)[۵]

محتوای کتاب

این کتاب نخستین فرهنگ منطقی معاصر به زبان فارسی در منطق سنتی است. اصطلاحات آن به حسب حروف الفبا، تنظیم و در ذیل هر مدخل، توضیح‌های مربوط به آن از منابع دست اول (عربی و فارسی) نوشته شده است.

این فرهنگ حاصل سال‌ها مطالعه و پژوهش نویسنده در قلمروی منطق و تدریس آن است. او برای نگارش آن به منابع منطقی مهمی مانند شفا، نجات، اشارات، دانش‌نامه علایی، منظومه، دره‌التاج و بیش از همه اساس الاقتباس و نیز به منابع خارجی مانند ارغنون ارسطو با ترجمه تریکو، آثار منطقی پررویال، دوپ، گوبلو و ژاک مارتین و تریکو، مراجعه و آنها را به دقت مطالعه کرده است.

مؤلف در تدوین این کتاب، مدخل‌های فرعی را در ذیل مدخل‌های اصلی و مشهورتر مطرح کرده است و در جای جای کتاب، ارجاع‌های گوناگونی به مدخل‌های اصلی داده تا خواننده در یافتن اصطلاحات منطقی که در مقایسه با برخی اصطلاحات دیگر فرعی هستند، سر در گم نشود. برای نمونه، در ذیل مدخل «تعریف» چنین آمده است:

تعریف

(= معرِّف) که خواننده با مراجعه به صفحه ۲۵۱، توضیح این اصطلاح را می‌یابد.

نکته دیگر اینکه اگر اصطلاحی معادل‌های دیگری نیز داشته، آن معادل‌ها به عنوان مترادف بیان شده است تا خواننده بداند ماهیت، حقیقت، طبیعت و ذات در بسیاری از موارد مترادف هستند، اگر چه گاه اختلاف دقیقی هم در معنای آنها هست. همچنین در بیشتر موارد در ذیل مدخل‌ها، ضد آن اصطلاح نیز بیان شده است. برای نمونه، در ذیل مدخل «حصر عقلی» نوشته شده است: (حصر استقرایی).

نکته دیگر اینکه معادل‌های فرانسه و لاتین هر مدخل در پایان کتاب آمده است. افزون بر آن، همین بخش دارای واژه‌نامه انگلیسی ـ فارسی است که گاه خواننده توضیح مختصری نیز ذیل هر مدخل می‌یابد.

واژه‌نامه‌ توصیفی منطق، تألیف ضیاء موحد، چاپ اول

تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ۱۳۷۴، چ ؟؟ ،۲۲ ص، ۱۰۶ص.

معرفی نویسنده

سید ضیاء موحد، استاد فلسفه و منطق و شاعر ایرانی است. وی در ۱۲ دی ۱۳۲۱ در اصفهان به دنیا آمد. او دارای کار‌شناسی و نیز کار‌شناسی ارشد فیزیک از دانشگاه تهران و دکترای فلسفه از یونیورسیتی کالج لندن است.

برخی از مسئولیت‌های ایشان

ـ مدیر گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران؛

ـ رییس انجمن منطق ایران؛

برخی از آثار

کتاب‌ها

ـ درآمدی به منطق جدید، انتشارات علمی، تهران، چاپ اول ۱۳۶۸؛

ـ واژگان توصیفی منطق (انگلیسی به فارسی)، پژوهشگاه علوم انسانی و تحقیقات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۴؛

ـ منطق موجهات، انتشارات هرمس، تهران، ۱۳۸۱؛

ـ از ارسطو تا گودل، مقاله‌های فلسفی ـ منطقی، انتشارات هرمس، تهران، ۱۳۸۲؛

مقاله‌های منطقی (فارسی)

ـ نقدی بر منطق صوری خوانساری، الفبا، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۳، ص ۲۰۳ ـ ۲۱۲؛

ـ سهم ما از منطق ریاضی، نشر ریاضی، مرکز نشر دانشگاهی، سال اول، شماره اول، تهران، ۱۳۶۷، ص. ۵۹ ـ ۶۵؛

ـ فلسفه تحلیلی و سنت سینوی، ویژه‌نامه پاس‌داشت حکیم، هزاره‌ها، ویژه‌نامه، ۳۱ مرداد و ۱ شهریور ۱۳۸۶ [۶]

محتوا

کتاب دارای دو بخش است و چون انگلیسی به فارسی است، از چپ شماره صفحه خورده است. بخش اول توصیفی است و ۱۰۶ صفحه است و بخش دوم واژه‌نامه‌ای فارسی به انگلیسی است در ۲۲ صفحه که از راست شماره صفحه خورده است و کار یافتن معادل انگلیسی هر اصطلاحی را آسان می‌کند.

این واژه‌نامه فرهنگ مختصری است که بعضی از مهم‌ترین واژه‌های منطق سنتی و جدید را در بردارد. از واژه‌هایی مانند صغرا و کبرا و حد و قیاس (در منطق سنتی) گرفته تا متغیر و تابع گزاره‌ای و تعبیر و تمامیت (در منطق جدید).

مبنای نگارش این کتاب، واژه‌نامه منطق دانش‌نامه فلسفی پل ادواردز بوده است، اما از متن‌ها و دیگر واژه‌نامه‌های فلسفی خارجی نیز بهره گرفته شده است.

گفتنی است، این کتاب فقط ترجمه نیست، بلکه نویسنده برخی مدخل‌های مهم و متداولی را که در متن مبنا نبوده، افزوده است و توضیح برخی مدخل‌ها را که ناکافی و ناروشن دانسته، بسط داده و گویا کرده است. در نتیجه، این کار ترکیبی از ترجمه و تألیف است.

موسوعه مصطلحات علم المنطق عند العرب، فرید جبر، سمیح دغیم، رفیق العجم، جیرار جهامی

مکتبه لبنان ناشرون، الطبعه الاولی ۱۹۹۶٫

این کتاب ۱۳۳۴ صفحه‌ای، حلقه‌ای از زنجیره‌ای از فرهنگ‌نامه‌هایی است که اصطلاح‌های عربی و اسلامی را گردآورده است؛ فرهنگ‌نامه‌هایی مانند موسوعه مصطلحات علم الکلام الاسلامی، موسوعه مصطلحات اصول الفقه عند المسلمین، موسوعه مصطلحات ابن‌سینا (شیخ‌الرییس) و … .

محتوا

ترتیب این کتاب، الفبایی و بر اساس حروف خود هر واژه است و نه ریشه آن. (چنانکه در برخی فرهنگ‌نامه‌های عربی مرسوم است). برای نمونه، واژه «مقول» در حرف میم و «قول» در حرف قاف و «اقوال» در بخش الف آمده است، در حالی که ریشه این سه واژه «ق‌و‌ل» است و اگر مبنای این فرهنگ‌نامه حروف ریشه واژه بود، باید هر سه واژه در حرف قاف بیاید.

گفتنی است، در بخش دوم کتاب، فهرست مدخل‌ها به ترتیب حروف الفبا آمده، در حالی که روبه‌روی هر کدام ریشه آن نوشته شده است. برای نمونه، روبه‌روی واژه «ابداع» آمده است: «بدع» و روبه‌روی واژه «ابدال» آمده است: «بدل».

به دلیل آنکه نویسندگان کتاب بنا را بر این گذاشته‌اند که متون منطقی در اختیار خواننده نیست، در توضیح معنای هر اصطلاح، عین عبارت متون گوناگون منطقی را آورده‌اند. البته اگر در مواردی، توضیح‌هایی از متن اصلی را زائد دانسته‌اند، آن را حذف کرده و به جای آن نقطه‌چین گذاشته‌اند و اگر افزودن واژه یا عبارتی برای فهم بهتر جمله‌ای، لازم بوده است، در پرانتز به آن افزوده‌اند.

همچنین در پایان هر نقل قول از هر منبعی، نام منطق‌دان صاحب آن اثر و نام کتاب او و شماره صفحه و سطر آن نیز آمده است. فهرست نام‌های منطق‌دانان و کتاب‌های مورد استناد آنها در این فرهنگ‌نامه و نشانه‌های اختصاری به کار رفته برای نام آنها در صفحه‌های آغازین کتاب آمده است. برای نمونه، نشانه اختصاری ارسطو، «أ» و کتاب مقولات او، «م» و نشانه اختصاری فارابی، «ف» و کتاب عبارت او «ع» است.

در گزینش مدخل‌ها، واژه‌های اساسی منطق انتخاب شده، سپس در ذیل هر یک، مدخل‌های فرعی آن آمده است. برای نمونه، «قیاس» یکی از مدخل‌ها در حرف قاف است که ابتدا تشریح معنای آن با استفاده از متون متعدد منطقی، از جمله کتاب‌های قیاس و برهان ارسطو، المدخل و قیاس فارابی، قیاس ابن زرعه، قیاس ابن‌سینا و نظایر آن، به دست داده شده، سپس مدخل‌های فرعی آن به ترتیب حروف الفبا، آمده و توصیف هر یک نیز جداگانه آورده شده است. در نتیجه، پس از تعریف «قیاس»، این مدخل‌ها آمده است: قیاس استثنایی، قیاس استثنایی انفصالی، قیاس اضماری، قیاس اقترانی، قیاس اقناعی، قیاس امتحانی، قیاس اولی، قیاس برهانی و نظایر آن.

این فرهنگ‌نامه، بیشتر موضوعی است تا واژگانی؛ یعنی برای کسی که می‌خواهد در باب قیاس مطالعه کند، مدخل قیاس و زیرمدخل‌های آن، یک جا از صفحه ۶۶۱ تا ۷۲۵ آمده است. البته برای کسی که فقط در پی یافتن واژه‌ای خاص است و نه طیف واژگانی آن، فهرستی در پایان کتاب آمده که تمام واژگان تعریف شده در این فرهنگ‌نامه به ترتیب حروف الفبا و با ذکر شماره صفحه آمده است. بنابراین، با کمک این فهرست، برای یافتن مدخل قیاس مساوات، دیگر لازم نیست خواننده ابتدا سراغ مدخل اصلی قیاس برود، سپس ورق بزند ببیند کجا نوبت به قیاس مساوات می‌رسد، بلکه از همان آغاز، یک‌سره به صفحه ۷۰۹ مراجعه می‌کند و مدخل قیاس مساوات را می‌یابد.

همچنین در بخش‌های پایانی کتاب، واژه‌نامه‌ای سه زبانه (عربی، فرانسوی، انگلیسی) از اصطلاحات منطقی فراهم شده است.

اصطلاح‌نامه‌ منطق‌، تهیه‌ و تحقیق‌ مرکز مطالعات‌ و تحقیقات‌ اسلامی‌، واحد اصطلاح‌نامه‌ علوم‌ اسلامی‌

قم‌: بوستان‌ کتاب‌ قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌، ۱۳۸، ۴۴۰ ص.

اصطلاح‌نامه منطق، بخشى از پروژه بزرگ اصطلاح‌نامه جامع علوم اسلامى است. از دیگر اصطلاح‌نامه‌هایی که منتشر شده است، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: اصطلاح‌نامه فلسفه اسلامی (دو جلد)، اصطلاح‌نامه اصول فقه، اصطلاح‌نامه کلام اسلامی.

این مجموعه به کوشش واحد اصطلاح‌نامه علوم اسلامى و به مسئولیت محمد رحمانى و با همکارى آقایان قربان محمد احمدى، حسین حسین‌زاده، على رحیمى، سید حسین سیدى و مرتضى متقى‌نژاد و با نظارت آقاى محمد هادى یعقوب‌نژاد، به انجام رسیده است.

چیستى اصطلاح‌نامه

اصطلاح‌نامه، ترجمه واژه Thesaurus است و بنابر تعریف، به مجموعه اصطلاحات استاندارد شده در حوزه‌ای معرفتى گفته مى‌شود که فهرستى از واژه‌هاى کلیدى و کاربردى آن حوزه را ارائه مى‌دهد و روابط سلسله‌مراتبى، ترادف و وابستگى بین مفاهیم را نشان می‌دهد و از نظر ساختارى، گنجینه واژگان کنترل‌شده و سازمان‌یافته از مباحث خاص دانش بشرى است.

ضرورت و کارکرد اصطلاح‌نامه

چکیده کردن اطلاعات و ذخیره‌سازى آنها، به ویژه در رایانه‌ها، و بازیابى سریع ‌آنها در عصر انفجار اطلاعات، ضرورتى اجتناب‌ناپذیر است. براى دسترسى سریع به اطلاعات ذخیره شده، به کلیدواژه‌هایى مناسب، نیاز است. این کلیدواژه‌ها باید با واژه‌هاى اطلاعات ذخیره شده، هماهنگ و سازگار باشد تا بتوان به سادگى به اطلاعات مورد نیاز دست یافت. از سویی انتخاب مناسب کلیدواژه‌ها ممکن نیست، جز با تسلط بر مجموعه اطلاعات حوزه مورد کاوش. از این رو، براى دست‌یابى به کلیدواژه‌هاى مناسب، بهترین روش، بهره‌گیرى از اصطلاح‌نامه‌هاست.

افزون بر اینکه اصطلاح‌نامه فایده‌هاى فراوان دیگرى نیز دارد، از جمله نشان دادن روابط منطقى اصطلاحات گوناگون، مانند رابطه عام و خاص و وابسته و ترادف و غیره.

ساختار اصطلاح‌نامه منطق

اصطلاح‌نامه منطق از سه بخش تشکیل شده است:

ـ نمایش الفبایى؛

ـ نمایش نظام‌یافته؛

ـ نمایش ترسیمى.

نمایش الفبایی

در این بخش، اصطلاحات منطقی به صورت الفبایى گردآورى مى‌شوند و رابطه اعم، اخص، مترادف و وابسته هر اصطلاحى با اصطلاح دیگر نشان داده شده است.

نمایش نظام یافته

در نمایش الفبایى، همه روابط یک اصطلاح با اصطلاحات دیگر بررسى نمى‌شود و تنها به مترادف‌ها و وابسته و عام بى‌واسطه و خاص بى‌واسطه، بسنده مى‌شود و از اعم‌هاى با واسطه تا موضوع خود علم و اخص‌هاى با واسطه تا خاص‌ترین اخص، خبرى نیست. براى رفع این کاستی، نمایش نظام‌یافته طراحى شده است. در تعریف این گونه از ارائه اصطلاحات آمده است: بخشى از اصطلاح‌نامه که در آن، نمایش اصطلاحات از عام‌ترین به خاص‌ترین صورت مى‌گیرد؛ البته مترادف‌ها و وابسته‌ها نیز در آن نمودار مى‌شود.

در این نظام مى‌توان به همه تقسیم‌هاى شاخه‌هاى اصلى و فرعى علم منطق، یک جا دست یافت و از منشأ و جهت‌های تقسیم‌هاى یک شاخه، از طریق عبارت راهنما آگاهی پیدا کرد.

نمایش ترسیمی

در این روش، تنها اصطلاحات ترجیح‌دار و داخل در سلسله مراتب دانش منطق (اعم و اخص) نمایش داده مى‌شود و به ازاى هر مرحله‌اى از اخص‌ها، نقطه‌چین یا خطوط بریده گذاشته شده است. در این روش مى‌توان ساختار کلى علم را از اعم به اخص، به شکل درختى به دست آورد و رده‌هاى اصلى هر اصطلاح و اخص‌هاى آن را به سرعت بازیابى کرد. تنها تفاوت نمایش نظام‌یافته و نمایش ترسیمى در این است که در ترسیمی، مترادف‌هاى فاقد ترجیح و وابسته‌ها حذف مى‌شوند.[۷]

اندیشیدن، فرهنگ کوچک سنجش‌گرانه اندیشی، نایجل واربرتن، مترجم محمدمهدی خسروانی، (براساس ویراست سوم کتاب اصلی)

تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۸، چهل و شش٬ ۲۱۶ ص.

کتاب حاضر نخستین بار با عنوان واژه‌نامه ژرف‌اندیشی، با ترجمه رضا هنرور و مروارید احسانی و به کوشش نشر کاکتوس در سال ۱۳۸۷ چاپ شده است.

در مقدمه کتاب آمده است: «سنجش‌گرانه‌اندیشی عبارت است از تفسیر و ارزیابی ماهرانه و فعال مشاهدات، پیام‌ها و اطلاعات و استدلال‌ها. با تمام اهمیتی که این دانش مهارت‌‌محور در نظام‌های آموزشی دنیا در سطوح مختلف دانش‌آموزان و دانشجویان آنها دارد، تا کنون در ایران جدی گرفته نشده است و جایگاهی در خور در نظام آموزشی ما نیافته است. اگر از ارائه درسی کم واحد، در بعضی رشته‌ها در بعضی دانشگاه‌ها با متونی سطحی و ناکافی و رماننده بگذریم، می‌توان گفت در این زمینه کار دیگری صورت نگرفته است؛ جز نگارش چند کتاب و جزوه و مقاله و گاه کلاس آزاد و کارگاه به صورت محدود.

بی‌توجهی به نگاه انتقادی روشمند به فرآورده‌های فکری خود و دیگران، آسیب‌های فراوانی را در عرصه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی و … ، وارد کرده و می‌کند؛ از فریب‌های رسانه‌ای گرفته تا سخنان سست و دفاع‌ناپذیر در کتاب‌ها و مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها و حتی آشوب‌ها و معضلات سیاسی و اجتماعی».

مترجم در مقدمه کتاب، پس از معرفی ساده سنجش‌گرانه اندیشی و تعریف آن و تشریح وضعیت سنجش‌گرانه اندیشی در ایران، به برخی ایرادهای شبه اخلاقی می‌پردازد که ممکن است متوجه رواج تفکر سنجش‌گرانه اندیشی شود. در پایان نیز به دفاع از گزینش عنوان «سنجش‌گرانه اندیشی» برای ترجمه واژه «Critical Thinking» می‌پردازد.

نایجل واربرتن، نویسنده کتاب، مدخل‌های آن را به چهار دسته اصلی تقسیم کرده است:

ـ گام‌های متداول در استدلال؛

ـ خطاهای فریبنده به هنگام اندیشیدن؛

ـ فنون ترغیب و تحذیر؛

ـ وارسی عامل‌های روان‌شناختی.

این کتاب مقدمه‌ای است بر سنجش‌گرانه‌اندیشی و شماری از ابزار اصلی مورد نیاز برای روشن‌اندیشی را در اختیار خواننده قرار می‌دهد. هر مدخل توضیحی است کوتاه درباره یک موضوع و معمولاً پس از توضیح مثال‌هایی جذاب و باب روز، آمده است تا به خواننده نشان دهد که چگونه می‌توان این ابزارها را به کار گرفت.

واژه‌نامه‌ای در پایان کتاب آمده است که خواننده می‌تواند برابر نهاد انگلیسی، واژه‌های به کار رفته در کتاب را بیابد.

 

پی‌نوشت‌ها:

[۱]. http://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/11576/1/3?projectID16394

(نسخه دیجیتالی این کتاب به این نشانی در دسترس‌ است)

[۲]. در این کتاب، به توصیف اصطلاحات منطقی پرداخته نمی‌شود، اما با دسته‌بندی اصطلاحات منطقی، به روش‌هایی خاص که در معرفی این اثر گفته خواهد شد، تا حدی حیطه معنایی واژگان منطقی بر خواننده روشن خواهد شد. از این رو، می‌توان در چنین مقاله‌ای از چنین کتابی نیز سخن گفت.

[۳]. http://dl.islamicdoc.com/faces/search/fulltext/fulltextFullView.jspx?_afPfm=-6hftgk0pi

(نسخه دیجیتالی این کتاب به این نشانی در دسترس‌ است)

[۴]. تفکر نقدی شاخه‌ای جدا از منطق است، اما یگانگی این دو در هدف و همپوشی بخشی از مطالب آنها سبب شد که در این نوشتار، معرفی این کتاب نیز صورت گیرد.

[۵]. نک: زندگی‌نامه و فعالیت‌های علمی و فرهنگی دکتر محمد خوانساری، ویراستار: امید قنبری‌، تهران‌: انجمن‌ آثار و مفاخر فرهنگی‌‏‫، ۱۳۸۶٫

[۶]. http://www.irip.ir/Home/Single/155

(نک: وب‌گاه مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران)

[۷]. نک: معرفی اصطلاح نامه منطق و تأملی در آن، عسکری سلیمانی امیری، معارف عقلی، بهار ۱۳۸۵، شماره ۱، (ص ۱۵۵ ـ ۱۷۲)

پاسخ دهید: