شما اینجا هستید: رهنامه پژوهش » ش 23 و 24 / صفحه اصلی 4 » آشنایی و کار با نرم افزار درایه النور

اشاره: برنامه درایه النور در نسخه اخیر خود شاهد تغییراتی بوده که مهمترین آنها افزوده شدن توضیح الاسناد برای تبیین برخی سندهای مشکل و پیچیده اسـت. این توضیحات را با کلیک کردن بر روی عبارت توضیح الاسـناد کـه در پایـان عبارت سند برخی احادیث درج شده، می‌توان دید. نکته مهم دیگری که در نسخه اخیر برنامه به چشم می‌خورد، ارتباط خـوبی است که میان قسمت‌های مختلف برنامه ایجاد شـده اسـت.

درس درایه و رجال نیاز به دو نوع کلاس دارد؛ کـلاس نظـری و کـلاس عملـی. در کلاس عملی بسیار مناسب است که استاد و شاگردان همگی رایانـه در اختیـار داشته و شاگردان کاملاً شاهد شیوه عمل استاد و چگونگی حل تمـرین توسـط او باشند. آمـوزش‌هـای کاربردی تا با نمونه‌ها و تمرین‌های سهل و صعب همراه نشود و طلبه قواعد را در کاربردها نیاموزد، چندان بار و بهره‌ای نخواهد داشت و تا در متن درس‌ها و در پایان هر درس این شیوه‌ها به کار گرفته نشود، مهارت کـار رجـالی در طلبـه حاصل نمی‌شود. در رجال باید تلاش بر آن باشد کـه آمـوزش‌هـای رجـالی بـه‌گونـه‌ای کاربردی در سه بخش تشخیص سند، تنقیح سند و شناخت راویان ارائه شـود. برای طی این مراحل آشنایی با نرم‌افزارهای رجالی و استفاده از آنها در کاربردی کردن قواعد و آموختن دقیق رجال بسیار موثر است. در این نوشتار قدری با مجموعه نـرم‌افـزار درایـهالنـور آشنا می‌شوید که نخستین نرم‌افزار تخصصی رجال شیعه است. پس از نصب برنامه هنگامی که آن را فعال می‌کنید در برابر شما صـفحه‌ای زیبا ظاهر می‌شود. در این صفحه سه عنوان قابل مشاهده است: کتب هشت‌گانه رجالی، اسناد و معجم رجال الحدیث. این سه عنوان نـشان‌دهنـده سـه بخـش مستقل برنامه است: ۱٫کتب هشت‌گانه رجالی، در این بخش متن منـابع هـشت‌گانـه رجـال و امکانات تحقیقی مختلف در آنها در اختیار قرار می‌گیرد. ۲٫ اسناد، در این قسمت متن کتب اربعه همراه با بازسازی اسانید و امکـان جستوجو و پژوهش در اسناد و راویان را مشاهده می‌کنید.۳٫ معجم رجال‌الحدیث، کتاب بزرگ معجم رجال همراه با راهنمای آن به ضمیمه امکانات مختلف پژوهشی در اختیار شما قرار دارد. اگر موشواره را بر روی صفحه به حرکت درآورید، می‌بینید که بـا رسـیدن موشواره به این سه عنوان، عنوان روشـن‌تـر شـده و شـکل موشـواره بـر روی صفحه رایانه نیز تغییر می‌کند. در این حالـت بـا فـشار دادن موشـواره (کلیـک چپ) می‌توانید به صفحات داخلی این سه بخش وارد شوید. در صفحه اصلی ذیل عنوان دربـاره درایه‌النور اطلاعات خوبی از مجموعه برنامه بـه دسـت آورید و نتایج دو تحقیق عمیق در مورد دو کتاب کافی و فقیه را مشاهده کنید‌. برنامه درایهالنور در نسخه اخیر خود شاهد تغییراتی بوده که مهمترین آنها افزوده شدن توضیح الاسناد برای تبیین برخی سندهای مشکل و پیچیده اسـت. این توضیحات را با کلیک کردن بر روی عبارت توضیح الاسـناد کـه در پایـان عبارت سند برخی احادیث درج شده، می‌توان دید. نکته مهم دیگری که در نسخه اخیر برنامه به چشم می‌خورد، ارتباط خـوبی است که میان قسمت‌های مختلف برنامه ایجاد شـده اسـت. بـا انجـام راسـت کلیک بر روی متون و اسناد شما از گزینـه‌هـای متنـوعی بـرای کـار پژوهـشی برخوردار می‌شوید. برای آشنایی با اسناد کتب اربعه و وسائل الشیعه و بازسازی‌ها و تحقیقات انجام شده در صفحه اصلی بر گزینـه «اسـناد» کلیـک کنیـد. در صفحه جدید بر گوشه پایین در سمت راست بر عنوان «سند» کلیک کنیـد، صفحه‌ای که می‌بینید (اسناد/ سند) مشتمل بر دو نیم‌صفحه است. در یک نـیم‌صفحه نام راویان به یک رنگ و تعبیر «عن» به رنگی دیگـر اسـت. ایـن اسـناد بازسازی شده هستند. در نیم‌صفحه دیگر اسناد اصلی را تماماً به یـک رنـگ می‌بینید. میان دو نیم‌صفحه مقایسه کنید. سند [۱] پس از بازسازی به دو سـند [۱/۱] و [۲/۱] تبدیل شده ولی سندهای [۴] ،[۳] ،[۲] پس از بازسازی متعـدد نشده‌اند. در این بازسازی تعلیق و تحویل ضمیرها همگی از بین رفتـه و اسـناد به صورت یک‌دست و کاملاً روشن در اختیار قرار گرفته‌اند. اگر موشواره را بـر روی این اسناد حرکت دهید، مشاهده می‌کنید که با قرار گرفتن بر روی نام هر راوی، مشخصات کامل‌تر و وثاقت یا بی‌ا‌عتباری و همچنـین مـذهب آن راوی در درون کادری ارائه می‌شود. هر سندی کـه در بخـش اسـناد بازسـازی شـده درون مستطیل روشن‌تری قرار گرفته. بازای آن در بخش اسناد اصـلی نیـز سـند اصلی نیز در درون مستطیل روشن‌تری قرار دارد. در بالای دو نیم‌صـفحه نـام کتب اربعه و وسائل‌الشیعه را همراه با تصویر یک کتاب می‌بینید. اگر مکان‌نمـا را بر روی نام‌ها و تصاویر برده و بر آنها کلیک کنید، اسناد بازسازی شده هر‌یک از آنها در برابر شما ظاهر می‌شـوند. در کنـار ایـن قسمت امکان انتخاب «جلـد» و «صـفحه» قـرار داده شـده کـه بـا کمـک آنهـا می‌توانید به مجلدات و صفحات مختلف دسترسی پیدا کنید. حال اگر در نوار بالای صفحه بر روی عنوان «اصل کتاب» کلیک کنید جای دو نیمه صفحه با یکدیگر تعویض می‌شود. حال می‌توانید بازای هر سند اصـلی در نیم‌صفحه بالا، بازسازی شده آن را در نیم‌صفحه پایین مشاهده کنید. در پایین صفحه، ارزیابی برنامه از میزان اعتبار سند را می‌بینید. در کنـار آن وضعیت سند را از حیث اتصال مشاهده می‌کنید. پایین‌تر از این دو، نوع سـند تعیین شده است. اگر نظر شما در خصوص این سـند بـا نظـر برنامـه مخـالف است می‌توانید با انتخاب گزینه ارزیابی شخصی نظـرات خـود را نیـز ثبـت و ضبط کنید. برنامه درایه در نسخه جدید خود اهمیـت بیـشتری بـرای بخـش ارزیـابی شخصی قایل شده و امکانات تازهای را برای مدیریت نظرات شخـصی فـراهم کرده است. این امکانات را با کلیک بر روی عنوان ارزیابی شخصی مـی‌توانیـد مشاهده کنید.

برنامه درایه النور در نسخه اخیر خود شاهد تغییراتی بوده که مهمترین آنها افزوده شدن توضیح الاسناد برای تبیین برخی سندهای مشکل و پیچیده اسـت.

اکنون به تکمیل بحث از صفحه اسناد/ سند می‌پردازیم. این صـفحه را بـاز کنید. اگر چند صفحه از اسناد بازسازی شده را مرور کنید. متوجه خواهید شـد که این اسناد حاوی توضیحات و علائم رمزی هـستند. مـثلاً اسـناد تحـویلی و تعلیقی و یا حاوی ضمیر در میان کروشه مشخص شده‌اند، مثلاً [تحویل] یعنی در اصل این سند تحویل رخ داده است. همچنین علامت «م» اشاره به نام کلینی (محمد بن یعقوب) است که از ابتدای اکثر اسناد کافی حذف شده و همچنـین علامت «» از وقوع اشتباهی در متن یا در سند اصلی حکایت دارد. اگر بر روی این علامت کلیک کنید توضیح لازم را مشاهده خواهید کرد. هنگام مـرور دادن مکان‌نما بر روی اسناد برخی اشتباهات دیگر را مشاهده می‌کنید، مثلاً در همان اولین سند کافی اشتباهی رخ داده که با مرور بر آن این اشتباه توضیح داده می‌شود. اگر در اسناد بازسازی ‌شده بر روی نام یک راوی کلیک کنید رنـگ نـام او تغییر می‌کند و در این وضعیت اگر بر عنوان «پژوهش» در پایین صفحه کلیـک کنید، برنامه از صفحه اسناد/ سند خارج شده و به صفحه اسناد/ راوی وارد می‌شود و شما نام راوی خود و اطلاعات بسیاری در مورد او را در این صفحه می‌یابید. حال دوباره به نوار فوقانی صفحه توجـه کنیـد. در کنـار تعبیـر «تطبیـق بـا الفبایی» دو گزینه «اصلی» و «الفبایی» قرار گرفته‌اند. بر گزینه الفبایی کلیک کنید. اکنون در نیمه صفحه فوقانی اسناد به ترتیـب حـروف الفبـاء مرتـب شده‌اند. اگر به نام راویان اول سندها توجه کنید، مشاهده می‌کنید کـه ابـن ابـی عمیر، ابن ابی نصر، ابن ابی یعفور و ابن المغیره به ترتیب پـشت سـر یکـدیگر قرار گرفته‌اند. در روایات ابن ابی عمیر نیز نام راویان بعدی حسین بـن بـشیر، هشام بن سالم و یحیی بن عمران در پی هم آمده‌اند. اگر ترتیب اسناد شما الفبایی است با فشردن (کلیک) بر عنوان «تطبیـق بر اصلی» جای سند فعال شما (سند داخل در مـستطیل روشـن‌تـر) در ترتیـب اصلی کتاب نشان داده می‌شود و اگر ترتیب شما همان ترتیب اصلی اسـت بـا کلیک بر این عنوان جای سند شما در ترتیب الفبایی مشخص می‌شود.

از صفحه اسناد/ سند گزینه «آمار» نیاز به توضیح بیشتری دارد که در این درس ابتدا به آن می‌پردازیم. اگر بر عنوان «آمار» در پایین صفحه کلیک کنید در برابر شما صفحه کوچک «آمار» ظاهر می‌شود. در این صفحه آمار انواع سند، اعم از تعلیق و تحویل و…، اشکال اتصال سند و ارزیابی‌های اسناد را مشاهده می‌کنید. می‌توانید با کلیک کردن بر مربعـی; کـه در کنـار نـام کتـب اربعـه و وسائل الشیعه قرار دارد آمار برخی کتب را حذف و مـثلاً آمارهـا را صـرفاً در کتاب کافی ببینید. بـرای ایـن کـار کـافی اسـت گزینـه «شخـصی» را انتخاب کنید. مزیت بزرگ بخش «آمار» این است که به شما ایـن امکـان را مـی‌دهـد تـا همه اسناد همسان از حیث ارزیابی یا نحوه اتصال و یا نوع سند را در کنار یکدیگر مشاهده کنید. مثلاً همه اسناد معلق کافی را و یا تمامی روایات مرفوع من لایحضر الفقیه را. این فهرست در بررسی شیوه‌های کار صاحبان کتب اربعه کمک بسیاری می‌کنـد. بـا کلیـک کـردن بـر هـر سـند بازسازی‌شده در نیم‌صفحه بالا، اصل سند در نـیم‌صـفحه پـایین بـا رنـگ متفاوتی مشخص می‌شود. برای دیدن متن روایت همراه با سند آن می‌توانید بر عنوان «متن» در صفحه «فهرست اسناد» کلیک کنید. اکنون بحث از صفحه اسناد / راوی را آغاز کرده و با ویژگی‌های کلی ایـن صفحه آشنا می‌شویم. بـرای ورود بـه ایـن صـفحه مـی‌توانیـد در هـر‌یـک از صفحات بخش اسناد با کلیک کردن بر عنوان «راوی»، در پایین صفحه، به ایـن صفحه منتقل شوید. همچنین اگر بر نـام یـک راوی در اسـناد بازسـازی شـده کلیک کرده و سپس در پایین صفحه اسناد/ سند بـر عنـوان «پـژوهش» کلیـک کنید، به صفحه اسـناد/ راوی منتقـل مـی‌شـوید. البتـه در شـیوه دوم نـام راوی انتخاب شده در فهرست «عنوان معیار» رنگ متفاوتی می‌یابـد و در خـط ورود نیز این نام خود به خود ثبت می‌شود. حال در این صفحه با دو نیم‌صفحه که در کنار هم قرار گرفته و هـر‌یک مشتمل بر دو پنجره هستند مواجه می‌شـوید، در بـالای نـیم‌صـفحه سـمت راست نام و نماد کتب اربعه و وسائل الشیعه قرار دارد که می‌توانیم با کلیک بر روی آنها و باز و بسته کردن‌شان، محدوده بررسی را گسترده یا محدود کنیم. در همان نیم‌صفحه دو پنجره مشاهده می‌شود که در کنارشان «عنوان معیـار» و «عنوان اصلی» نگاشته شده است. هر راوی به جهت تنوع در تعبیر و تلخـیص اسماء و القاب ممکن است دارای چندین عنوان مختلف در روایات شده باشد این عناوین مختلف و به کار گرفته در روایات، عنوان اصلی محسوب و از میـان این عناوین یک عنوانی که رسا و کثیرالاستعمال باشد به‌عنـوان معیـار ملقـب می‌گردد. هر عنوانی که در پنجره فوقانی در مستطیل قهوه‌ای قرار بگیرد به ازای آن یک یا چند عنوان اصلی در پنجره پایین ظاهر می‌شود. همه این عناوین از روایات اخذ شده و همگی از این راوی خاص حکایت دارند. در نیم‌صفحه سمت چپ هفت دسـته اطلاعـات در مـورد راوی فعـال در سمت راست ارائه می‌شود: توصیف یا شناسنامه راوی و وضـعیت او در کتـب رجـالی، اسـاتید او (روی عـن) و شـاگردانش (روی عنـه)، طبقـه یـا تعـداد واسطه‌های او در نقل از معصومین(ع)، ترجمه یا شرح‌حال و سندهایی کـه او در آنها واقع شده، شش نوع اطلاعاتی است که در اختیار قـرار گرفتـه‌انـد. در آخرین قسمت امکان جستجوهای ترکیبی نام راویان در میان اسناد هـست کـه به تفصیل از آن گفتگو خواهیم کرد.

اگر در پنجره فوقانی عنوان آدم ابوالحسین اللؤلؤی فعال باشد در پنجـره پایین نام آدم بن المتوکل ظاهر می‌شود که عنوان معیار آدم ابوالحسین اللؤلـؤی است. در کنار نام آدم بن المتوکل عدد ۷ نوشته شده که نشان‌دهنـده تعـداد دفعاتی است که این عنوان در روایات به شکل‌های مختلف آمده است. اگر بـر «عنوان معیار» کلیک کرده و در خط ورود این نام را بنویسید، در پنجـره پـایین سه نام را مشاهده می‌کنید که آدم بن المتوکل تحت این نام‌ها در روایـات وارد شده است. در کنار برخی عناوین علائمی دیده می‌شود؛ z وجـود ابهـام در عنـوان را گوشزد می‌کند.  عنوان مشترکی را نشان می‌دهد که مصادیق معین و یا مـردد آن شناخته نشده است. نشان‌دهنده وقوع تصحیف در عنوان و ~ به معنـای مشترک بودن نام میان چند راوی است. } در کنار برخی عنوان‌های معیار قرار دارد و حکایـت از تـرجیح غیـر‌قطعـی ایـن عنـوان راوی بـر سـایر عنـاوین او می‌کند. در نیم‌صفحه سمت چپ برای شما هفت گزینه، در حاشیه سمت راسـت، قرار داده شده است با کلیک کردن بر روی هر یک از آنهـا نـیم‌صـفحه تغییـر می‌کند. بر گزینه اول «توصیف» کلیک کنید. نیم‌صفحه به سـه قـسمت تقـسیم می‌شود. در قـسمت فوقـانی اسـم، ارزش‌گـذاری رجـالی راوی، طبقـه او و لقب‌ها و کنیه‌های او را مشاهده می‌کنید. در قسمت پایین نیم‌صفحه توصـیف راوی در کتـب رجـالی و آدرس هـر‌یک از توصیفات را مشاهده می‌کنید. بـرای دیـدن مـتن کتـب رجـالی در ایـن خصوص بر عنوان «متن» کلیک کنید. از گزینه‌های هفت‌گانه حاشیه سمت راست، «روی عن» را انتخاب کنید. در برابر شما فهرست اساتید راوی و تعداد و درصد نقل‌های او از هـر‌یـک از اساتید قرار می‌گیرد. با کلیک کردن بر نام هر‌یک از اساتید می‌توانید سند نقـل راوی از آن استاد را در پنجره پایین مشاهده کنید. در گوشه پنجره پـایین بـه دو گزینه کوچک «سـند» و «نمـودار» توجـه کنیـد. بـا انتخـاب گزینـه «سـند» می‌توانید سند فعال در پنجـره را در مـتن کتـاب اصـلی مـشاهده نماییـد و بـا انتخاب گزینه «نمودار» میزان نقـل از هـر‌یـک از اسـاتید را در قالـب اشـکال هندسی می‌بینید. در نوار بالای نـیم‌صـفحه شـش گزینـه «مـشخص»، «مـردد»، «مـشترک»، «مصحف»، «مجهول» و «مبهم» را می‌توان دید که همگی انتخاب شـده‌انـد. هـر‌یک از انتخاب‌ها اگر منتفی شوند اسـاتید و روایـات دارای ایـن ویژگـی از دو پنجره این نیم‌صفحه حذف می‌شوند. امتحان کنید. حال از گزینه‌های هفت‌گانه حاشیه سمت راست «روی عنـه» را انتخـاب کنید. اکنون در برابر شما شاگردان راوی قرار دارند. تمامی آنچه در قسمت قبل گفته شد در اینجا نیز صادق است.

اگر بر گزینه «طبقه» در حاشیه نیم‌صفحه سمت چپ کلیـک کنیـد، در پنجره فوقانی نام بعضی از معصومین(ع) را مشاهده می‌کنید کـه راوی شـما از ایشان روایت کرده است. در ایـن پنجـره جـدولی قـرار دارد کـه در آن تعـداد واسطه‌های راوی در نقل از هر‌یک از معصومین و همچنین تعداد نقـل از هـر‌یک از ایشان و درصد این نقل‌ها نسبت به کل روایات راوی مشخص شده‌انـد. این اطلاعات به ما امکان می‌دهد که تعداد تقریبی واسطه‌های راوی تا هر‌یـک از معصومین یا به اصـطلاح طبقـه راوی را تـشخیص دهـیم. در پنجـره پـایین می‌توان سند روایات فرد از هر‌یک از معصومین را مشاهده کرد و می‌تـوان بـا فشردن گزینه «سند»، سند مزبور را در کنـار سـایر اسـناد کتـاب دیـد. گزینـه «نمودار» هم امکان مشاهده درصد و تعداد نقل از هر‌یک از معصومین را در اشکال هندسی فراهم می‌کند. حال بر گزینه «ترجمه» کلیک کنید. با نیم‌صفحه تازه‌ای مواجـه خواهیـد شد که در نوار بالایی آن نام و نماد هـشت کتـاب اصـلی قـرار دارد. در درون صفحه مجموعه اطلاعاتی را مشاهده می‌کنید که در مورد راوی شما در کتب هشت‌گانه آمده است. گزینه «متن» در پـایین نـیم‌صـفحه شـما را بـه مـتن ایـن کتاب‌ها منتقل می‌کند. با کلیک کردن بر هر نماد پررنگ، نماد مزبـور به صورت کتـاب بـاز شـده درآمـده و محتـوای آن در خـصوص راوی شـما ارائه می‌شود. گزینه «سند» را انتخاب کنید. در برابر شما اسنادی ظاهر می‌شود که ایـن راوی در آنها قرار دارد. اگر بر هر‌یک از عناوین جدول «عنوان اصلی» کلیک کنید سند روایاتی را خواهید دید که این عنوان خاص از عناوین راوی در آنها وارد شده است. در پایین نـیم‌صـفحه بـا گزینـه جدیـد «الفبـایی» برخـورد می‌کنید. کلیک بر روی این گزینه، مجموعه اسـناد روایـات راوی شـما را بـه صورت الفبایی مرتب می‌کند. با این شیوه امکـان ایـن را خواهیـد داشـت کـه قطعه‌های متکرری را بیابید که این راوی در آنها قرار داشته است. این قطعه‌هـا در تنقیح اسناد بسیار راه‌گشا هستند.

«ترکیب» امکان جستجوهای پیچیده‌تر در اسـناد را فراهم می‌کند. اکنون فرض کنید مشغول بررسی اسنادی هستید که به نحوی در ارتباط با ابراهیم بن هاشم و زراره بن اعین هستند. برای شروع بـه خـط ورود فهرست عنوان‌های معیار رفته و نام ابراهیم بن هاشم را بنویسید. سپس در نـیم‌صفحه سمت چپ بر گزینه «اضافه» کلیک کنید. همین کار را بـرای زراره بن اعین نیز تکرار نمایید. در برابر شما در پنجره بالا عنوان معیار این دو راوی مشاهده می‌شود کـه به هر‌یک کدی اختصاص داده شده است؛ به ابراهیم بـن هاشـم کـد «أ» و بـه زراره بن اعین کد «ب». اکنون می‌خواهیم با علائمی آشنا شویم که بر فراز خط ورود نیم‌صفحه سمت چپ قرار گرفته‌اند. علائمی که بالای نیم‌صفحه چپ و بر فراز خـط ورود مـشاهده مـی‌کنیـد عملگرهای جستجو نام دارند و هر‌یک امکان تازه‌ای برای جستجو در اسناد به شما می‌دهند.: ] [  اگر این عملگر را میان کد نام دو راوی در خط ورود قرار دهید، برنامـه برای شما تعداد واسطه‌های میان آن دو را در اسناد مختلف مشخص می‌کند.

:&این عملگر به معنای ترکیب عطفی است و وقوع آن میان کـد نـام راویـان اسنادی را به دست می‌دهد که نام همه آنها در آن واقع شده است. :¦ برای یافتن اسنادی که مشتمل بر حداقل یکی از چند راوی مورد نظر شـما است این عملگر را میان کد نام آنها قرار دهید. :! قرار گرفتن این عملگر در پشت کد نام راوی به معنای این است که اسنادی را می‌خواهیم که نام این راوی در آنها نباشد. :# آوردن این عملگر قبل از کد نام راوی به این معناست که شما مایل هـستید اسنادی را ببینید که نام این راوی در صدر سند باشد. :^ هنگامی که میان کد نام دو راوی این علامت را قرار دهید سـند روایـاتی را می‌بینید که در آنها صرفا یکی از این دو واقع شده‌اند. :() استفاده از پرانتز در خط ورود موجب می‌شـود کـه ابتـدا عملگرهـا داخـل پرانتز مورد توجه قرار گرفته و سپس عملگرهـای دیگـر مـورد نظـر واقـع شوند. به تعبیر دیگر عملگرهـای داخـل پرانتـز بـر عملگرهـای خـارج آن اولویت دارند. …: این علامت میان کلمات یک عبارت به هـم پیوسـته قـرار گرفتـه و امکـان جستجوی مجموعه عبارت را فراهم می‌کند. البته ما در این قسمت با کد نام راویان سر و کار داریم و نه عبارت‌ها و اسامی، از این رو ایـن عملگـر در بخش «ترکیب» کارایی ندارد‌. اگر دو راوی دیگر به نام‌های علی بن ابراهیم بن هاشم و زرعه بن محمد الحضرمی را نیز به دو راوی قبلی افزوده و به ترتیب کدهای «ج» و «د» به آنها اختصاص یابد می‌توانیم به ترکیب‌های مفصل‌تر و پیچیده‌ای برسیم. آخرین سربرگ در نسخه اخیـر برنامـه درایـه بـا عنـوان ارتبـاط مـشخص گردیده است. با انتخاب ایـن سـربرگ نـیم‌صـفحه تـازه‌ای را در برابـر خـود می‌بینید که رابطه روایی میان دو راوی را بررسی کنید. اگر در نیم‌صفحه قبلـی عنوان معیار یا عنوان اصلی دو راوی را انتخاب کرده و با گزینه اضافه آن را به نیم‌صفحه جدید منتقل کنید می‌توانید با کلیک بر دگمه شروع ارتباط میـان آن دو راوی را ببینید. اگر نقل دو راوی از یکدیگر بدون واسطه یا با واسطه افراد مشخصی باشد، برنامه آن را به شما اعلام می‌کند و تعداد هر‌یـک از ایـن اشـکال نقـل را نیـز گوشزد کرده و در پایین نیم‌صفحه جدید متن اسناد را نیـز در اختیارتـان قـرار می‌دهد. این ویژگی تازه برنامه درایـه ایـن امکـان را فـراهم مـی‌کنـد تـا بتـوان بـه ارتباطات سندی میان روات و یا سلسله نقل ایشان دست یافت و بـا تکیـه بـر تکرارهای موجود در این اسناد به برخی ابهامات و اشتباهات در اسناد پایان داد و راهی برای تمییز مشترکات و توحید مختلفات یافت. از این دو موضوع بـه تفصیل سخن خواهیم گفت.

اگر نظر شما در خصوص این سـند بـا نظـر برنامـه مخـالف است می‌توانید با انتخاب گزینه ارزیابی شخصی نظـرات خـود را نیـز ثبـت و ضبط کنید. برنامه درایه در نسخه جدید خود اهمیـت بیـشتری بـرای بخـش ارزیـابی شخصی قایل شده و امکانات تازهای را برای مدیریت نظرات شخـصی فـراهم کرده است. این امکانات را با کلیک بر روی عنوان ارزیابی شخصی مـی‌توانیـد مشاهده کنید.

اکنون به بحث جستجو می‌پردازیم، بحثی که در قسمت‌هـای مختلـف ایـن برنامه با آن مواجه خواهید بود و یکی از مهمترین پایه‌هـای تحقیقـات شـما را شکل خواهد داد. در این بحث به اختصار از هدف جـستجو، محـدوده آن و شیوه و فرمول جستجو، ویژگی برخی جـستجوها و چگـونگی نمـایش نتـایج جستجو گفتگو می‌کنیم. هدف جستجو: هدف مشترک در جستجوهای برنامه درایـه‌النـور یـافتن لفظ یا الفاظی در درون محدوده جستجو است. اگـر جـستجو صـرفا همـین هدف را دنبال کند، با مشخص شدن آدرس محـل‌هـای وقـوع الفـاظ و امکـان دستیابی به متن آنها جستجو به نتایج مطلوب خویش رسیده است. اما اگر جستجو در درون فهرست‌های برنامه صورت پذیرد، نتیجه مطلوب تشکیل زیر فهرستی است که مشتمل بر همه مواردی اسـت کـه در فهرسـت اصلی حاوی لفظ یا الفاظ مورد نظر ما بوده است. مثلاً اگر در صـفحه اسـناد / راوی بر گزینه «گروه اول» یا «گروه دوم» کلیک کرده و سپس، با شیوه‌ای که خواهیم گفت به دنبال موارد وقـوع لفـظ «اعـین» در فهرسـت «عنـوان معیـار» جستجو کنید به شما فهرستی ارائه می‌شود که تمامی موارد وقوع ایـن لفـظ در فهرست عناوین معیار را در خود دارد. این فهرست تازه، تقریبـا همـه راویـان آل اعـین را در برگرفتـه و امکـان تحقیق در خصوص این خاندان را فراهم مـی‌کنـد. ایـن زیـر فهرسـت همـه امکانات فهرست قبلـی را در خـود داشـته و بـه شـما اجـازه مـی‌دهـد کـه از گزینه‌های مختلف فهرست اصلی مانند گزینه‌های هفتگانه «توصـیف»، «روی عن»، «روی عنه» و… استفاده کنید. گاهی فهرسـت‌سـازی توسـط جـستجو در فهرسـت اصـلی خـود زمینـه جستجوی پیچیده‌تری است. مثلاً در صفحه اسناد/ جستجو گزینه‌های «گروه ۱»، «گروه ۲»، «گروه۳» چنین وضعیتی دارند. در این قسمت شما بـا دو امکـان جستجو مواجه هـستید. در جـستجوی اول شـما فهرسـت دلخـواه خـود را از فهرست کلمات موجود در اسناد بازسازی‌شده کتب حدیث می‌سـازید و در جستجوی دوم امکان جستجوهای پیچیده و ترکیبی در مورد کلمات منتخب را خواهید داشت. محــدوده جــستجو: جــستجوهای برنامــه درایــهالنــور یــا در درون فهرست‌های موجود در برنامه اسـت و غالبـاً بـه سـاختن فهرسـت‌هـای تـازه می‌انجامد و یا در کتاب‌ها و منابع برنامه است؛ اسناد پنج کتاب حدیثی، مـتن و سند کتب مزبور، متن کامل و یا بخش‌هایی خاص از کتب هـشت‌گانه رجـالی و همچنین کتاب معجم رجال الحدیث منابع و کتاب‌های این برنامه هستند. شیوه و فرمول جستجو: برخی جستجوها بسیار ساده‌اند.

مثلاً اگر بخواهید در مورد خاندان حلبی کـه از راویان بزرگ شیعه هستند تحقیق کنید کار دامنه‌‌داری در پیش روی شما است. می‌توانید ابتداء به صفحه اسناد/ راوی رفته و بر گزینه «گروه اول» یا «گروه دوم» کلیک کنید در برابر شما نیم‌صفحه جستجو نمودار می‌شود. در بـالای نیم‌صفحه خط ورود این جستجو قرار دارد. با نوشتن یک کلمه و کلیک کردن بر گزینه شروع می‌توانید نام آن راوی را از فهرست اصلی به فهرسـت موجـود در این نیم‌صفحه منتقل کنید. برای یافتن راویانی که عنوان حلبی در عنوان معیار ایشان آمـده بایـد لفـظ حلبی را در خط ورود نوشته و علامت ستاره را در قبل و بعد ایـن لفـظ ثبـت کنید. این بدان معناست که هر نامی را کـه در ضـمن آن لفـظ حلبـی آمـده را جستجو و فهرست کنید. می‌خواهید، چه قبل یا بعد آن حروفی در نام وجود داشته باشد و چه ایـن لفـظ به تنهایی در فهرست ذکر شده باشد. اگر بر گزینه جستجو کلیک کنید فهرستی از نام ۱۶ راوی ملقب به حلبی در برابر شما ظاهر می‌شود. این فهرست کوچک همه امکانات فهرست اصلی را دارد و شما می‌توانیـد بـه کمـک گزینـه‌هـای هفت‌گانه عمودی اطلاعات راجع بـه هـر‌یـک از نـام‌هـای فهرسـت تـازه را دریافت کنید. اگر به جای علامت سـتاره از علامـت سـوال «؟» اسـتفاده کنیـد وضـعیت متفاوتی خواهید داشت؛ «؟؟ حلبی» به معنای این است که شـما همـه الفـاظ مشتمل بر لفظ حلبی را می‌خواهید به شرط آنکه دو حرف قبل این لفظ آمـده باشد. این جستجو تنها فهرستی کوچک را که یک عضو دارد، نتیجه مـی‌دهـد. این عضو الحلبی است که در آن دو حرف الف و لام قبل از لفظ حلبی قرار گرفته‌اند. اگر بر گزینه «دقت» کلیـک کنیـد در جستجوی حلبی عناوینی مانند الحلبیون به فهرست شما اضافه نمی‌شود زیرا لفظ «ی» در این عنوان به‌گونه‌ای متفاوت با عنوان مورد جستجوی شما نوشته می‌شود. گزینه «دقت» جستجو را محدود به موارد کاملاً مشابه از جهت نوشتار می‌کند.

اکنون به صفحه اسناد/ کتاب مـی‌رویـم. در ایـن صـفحه امکـان اسـتفاده و بررسی کتب از کتب اربعه فراهم شـده اسـت. بـا انتخـاب گزینـه کتـاب از گزینه‌های موجود در سمت راسـت پـائین صـفحه بـا صـفحه تـازه‌ای روبـرو می‌شویم. در برابر ما صـفحه‌ای اسـت در سـمت راسـت بـالای آن دو لبـه بـا عنوان‌های نمایش و جستجو مشاهده می‌شود. با کلیک بر عنوان نمایش صفحه اسناد/کتاب/نمایش گـشوده مـی‌شـود. در بالای صفحه پنج تصویر کتاب هست که با کلیک بر روی هر کدام می‌توانید به محتویات آن دسترسی داشته باشید. در زیر این تصاویر دو نیم صفحه در کنـار هم قرار دارد. در نیمه سمت راست، فهرست کتاب مورد بررسی ارائه شده که بـا کمـک علائم بالای همان نیم‌صفحه به شکل‌های مختلف قابل استفاده اسـت. بـا ایـن علائم امکان جابجایی میان مجلدات کتاب و دیدن فهرست تفـصیلی آنهـا و … فراهم شده است. در نیم‌صفحه سمت چپ، مـتن کتـاب گزیـده در دسـترس ماست. از علائم بالای این نـیم‌صـفحه مـی‌تـوان علامـت‌گـذاری در مـتن و جابجایی میان این علائم و همچنین حاشیه‌نویسی و رنگی کردن متن برگزیده برای چاپ را انجام داد. حال از سمت راست بالای صـفحه لبـه جـستجو را انتخـاب کنیـد. اکنـون صفحه آشنایی را مشاهده می‌کنید. این صفحه برای جـستجو در کتـب اربعـه و وسائل‌الشیعه طراحی شده است. در این صفحه نیز امکان جستجوهای پیچیده با کمک عملگرها و همچنین استفاده از فهرست‌ها و فهرست‌سازی وجود دارد که از آنها در بخش‌های گذشته گفتگو کردیم. با انجام راست کلیک بر روی متن سند باز‌سازی شده در برابر شما پنجـره کوچکی باز می‌شود که به شما امکان انتخاب هفت گزینه را برای تحقیق بیشتر می‌دهد. انتخاب گزینه اول موجب می‌شود تا نامی که مکان‌نمـا بـر روی آن قـرار دارد به خط انتخاب صفحه اسناد/ راوی منتقل شده و صـفحه مزبـور در برابـر شما باز شود. این ارتباط میان اسناد و صفحه اسناد/ راوی و انتقال بدون نیاز به تایپ نام مورد نظر در خط فرمـان صـفحه مزبـور از اتـلاف وقـت جلـوگیری می‌کند انتخاب گزینه دوم باز به معنای انتقال به صفحه اسناد / راوی است امـا بـا این تفاوت که نامی که مکان‌نما بر روی آن قرار گرفته شده بـه‌عنـوان اصـلی فرض شده و در صفحه اسناد / راوی مستقیماً به بخش عنـاوین اصـلی منتقـل می‌شویم. انتخاب گزینه سوم ما را از بخش اسناد خارج به بخش کتـب هـشت‌گانـه رجالی وارد کرده و نامی را که مکان‌نما بر روی آن قرار گرفته به خـط فرمـان صفحه مزبور منتقل می‌کند و شما می‌توانید بلافاصله شرح احوال فرد مزبور در کتب رجالی و سایر اطلاعات موجود در خصوص او را مشاهده کنید. گزینه چهارم می‌تواند ما را به صفحه جستجو منتقل کرده و کلمه مندرج تحت مکان‌نما را به خط فرمان جستجو انتقـال دهـد. در ایـن صـورت بـدون فوت وقت می‌توان در خصوص لفظ مزبور جستجوهای لازم را انجام داد. گزینه پنجم باز امکان جستجو را فراهم می‌کند اما صرفاً در همین صفحه‌ای که پیشاروی شماست. یعنی شما می‌توانید هنگـامی کـه بـا صـفحه شـلوغی از اطلاعات مواجه هستید با توسل به این گزینه به کلمه و محل مورد نظـر خـود در متن منتقل شوید. گزینه ششم به شما امکان رفتن به صفحه یادداشت را می‌دهد و گزینه هفتم لفظ مندرج در ذیل مکان‌نما را به کتب لغت ارجاع داده و با تشخیص خودکار ماده لفظ مزبور معنای آن ماده در سه کتاب لغت و اسـتعمالات آن را بـه شـما ارائه می‌دهد

بررسی کتب هشتگانه رجالی

این کتب مهمترین منابع موجود علم رجال هستند و در این برنامه به صورت‌های گوناگون قابل دسترسی می‌باشند. در صفحه اصلی بر روی عنوان کتب هشت‌گانه رجالی کلیک کنید و به این بخش بروید. دو نیم‌صفحه در کنار هم قرار گرفته‌اند که در اولی فهرست عناوین روات موجود در کتب هشت‌گانه مشاهده می‌شود و در نیم‌صفحه سمت چپ مندرجات کتب مزبور در مورد راوی انتخاب شده قرار دارد. البته عنوان برخی روات در ضمن شرح‌حال راوی دیگری ترجمه شده که به این عناوین ضمنی گفته می‌شود. در صورت انتخاب فهرست عناوین اصلی یا ضمنی در زیر این فهرست لیست دیگری قرار دارد که در آن عنوان معیار آن راوی به چشم می‌خورد. اگر فهرست شما از عناوین معیار فراهم آمده باشد در فهرست پائینی عناوینی را ملاحظه می‌کنید که در خصوص این راوی در کتب رجال وجود دارد. هر عنوانی که در فهرست برگزیده باشید ترجمه او در کتب رجال به همراه آدرس در نیم‌صفحه سمت چپ نشان داده می‌شود. در بالای صفحه سه سربرگ با عنوان ترجمه، توصیف و طریق قرار دارد با گزینش هر‌یک به صفحه تازه‌ای منتقل خواهید شد. اگر سربرگ ترجمه را انتخاب کنید در نیم‌صفحه سمت چپ متن گفتار رجالیین در مورد راوی منتخب ظاهر می‌شود. با انتخاب سربرگ توصیف اوصاف راوی مزبور از دیدگاه رجالیین ارائه شده که مشتمل بر وضعیت او از حیث وثاقت و مذهب او می‌باشد. کلیه توصیفات راوی منتخب در هشت کتاب رجالی در این قسمت فهرست شده‌اند و شما نظرات همه رجالیین در خصوص راوی مزبور را به صورت خلاصه در کنار هم می‌بینید که همین بیانات خلاصه در موارد بسیاری وضعیت راوی را مشخص می‌کند. حال سربرگ طریق را برگزینید. سند یا اسنادی ظاهر می‌شود که هر‌یک از رجالیین برای نقل کتب یک راوی دارند. آشنایی با این طرق در تنقیح اسناد بسیار سودمند است. همچنین در موارد بسیاری این طرق در بحث تعویض سند به کار آمده و به جای سندی ضعیف که در کتاب روایی وارد شده، سندی قوی را جانشین آن می‌کند. مثلاً در موارد زیادی سند شیخ طوسی در مشیخه تهذیب و استبصار به برخی کتب ضعیف بوده اما طریق او به همین کتب در فهرست، متفاوت و معتبر است و می‌توان این سند را جایگزین سند ضعیف کرد. در صورتی که به گوشه راست بالای صفحه رفته و بر اسم و نماد یکی از کتب هشت‌گانه کلیک کنید کتاب از دامنه تحقیق خارج می‌شود. کلیک دوباره، این کتاب را به محدوده تحقیق داخل می‌کند.

در پائین صفحه اصلی این بخـش در سـمت چـپ گزینـه‌هـایی را مشاهده می‌کنید. از میان آنها نمایش را انتخاب کنید و به صفحه مربوطه منتقـل شوید. در این صفحه شما به متن و فهرست کتب هشت‌گانه رجال دسترسی داریـد. امکانات این صفحه همانند امکانات صفحه اسناد/کتـاب اسـت کـه قـبلاً از آن گفتگو کرده‌ایم. در قسمت مـتن هـم علائـم بالای نیم‌صفحه به شما امکان کار بر روی متن را می‌دهد. شما می‌توانید با این علائم حاشیه‌نویسی، علامت‌گذاری، جابجـایی میـان علائم و برخی کارهای دیگر را انجام دهید. از پائین صفحه اصلی گزینه جستجو را برگزینید. صفحه تازه‌ای که در برابر شماست مشابه صفحه اسناد/جستجو است با این تفاوت که ایـن بـار شـما در محدوده کتب هشت‌گانه از امکان جـستجو، اسـتفاده از فهرسـت کلمـات کتـب رجال و همچنین توان فهرسـت‌سـازی و جـستجوهای پیچیـده بـا اسـتفاده از عملگرهای مختلف برخوردار می‌شوید. از صفحه اصلی گزینه فهرست را برگزینید. در برابر شما چنـدین فهرسـت بسیار مفید قرار می‌گیرد. از میان گزینه‌های بالای صفحه طرق را انتخاب کنیـد. در این قسمت کلیه طرق علمای رجال بـه کتـب روات در اختیـار شـما قـرار می‌گیرد. گزینه اسناد نیز همه اسنادی که مؤلفین کتب اصلی رجال بـرای خـود نسبت به روات دارند در دسترس می‌گذارد. این اسناد همانند طرق به کتـب، در تمییز مشترکات، توحید مختلفـات و اصـلاح تحریفـات و برخـی امـور دیگـر کارآیی زیادی دارند. از گزینه‌های صفحه فهرست عنوان تصحیحات متن اصلی و تصحیح شـده کتاب فهرست شیخ طوسی را در کنار هم و بـه صـورت مقایـسه‌ای در اختیـار شما می‌گذارد. این تصحیح برای اولین بار در اختیار محققین قرار گرفته است.

به بخش آخر برنامه درایه‌النور رسـیدیم. در ایـن قـسمت از معجـم رجـال حدیث کتاب مهم و مفید مرحوم آیه الله خویی گفتگـو مـی‌کنـیم. این کتاب مسلماً منظم‌ترین و مفیدترین کتاب رجالی موجـود اسـت. همـه رجال کتب اربعه در آن ترجمه شده و اقـوال مختلـف کتـب اصـلی رجـال در خصوص ایشان فراهم آمده است. برنامه درایه النور نـه فقـط ایـن کتـاب را در خود جای داده بلکه برای کار بر روی این کتاب امکاناتی پیشبینی کرده است. در صفحه اصلی این بخش گزینه‌های مختلفـی در پـائین صـفحه مـشاهده می‌کنید. اگر گزینه مدخل را انتخاب کنید امکان دسترسی بـه محتویـات کتـاب معجم از طریق عنوان روات را خواهید داشت. در این قسمت هم فهرسـت در اختیار شماست و هم امکان فهرست‌سازی دارید. علائم بالای فهرست و متن، امکانات مختلفی را در کار با فهرست و کار بـا متن در اختیار شما می‌گذارد که قبلاً از آن گفتگو شد. با انتخاب گزینه جستجو از صفحه اصـلی ایـن بخـش بـا صـفحه آشـنای جستجو روبرو می‌شوید. در این صفحه علاوه بـر امکـان اسـتفاده از فهرسـت می‌توانید به فهرست‌سازی اقدام کرده و با تـشکیل گـروه‌هـای مختلـف بـرای جستجو به جستجوهای ترکیبی و پیچیده اقـدام کنیـد. در زیـر فهرسـت خـط فرمانی برای جستجوها ترکیبی و اسـتفاده از عملگرهـای منطقـی در عملیـات جستجو تعبیه شده که در برخی از تحقیقات بسیار کارگشاست. در صفحه اصلی گزینه اعلام برای ما تازگی دارد. این گزینه بـه مـا امکـان دسترسی به همه اعلامی را می‌دهد که در کتاب معجم از آنها به نحوی یاد شده است. در این قسمت نیز امکان فهرست‌سـازی و انجـام جـستجوهای گروهـی اعلام و همچنین امکان استفاده از عملگرهای منطقی در جـستجو فـراهم شـده است.

پاسخ دهید: