شما اینجا هستید: رهنامه پژوهش » ش 21+22 » تاریخ حدیث شیعه
تاریخ حدیث شیعه | سید محمدکاظم طباطبایی
15 بازدید

آل بویه تمایلات شیعی داشته و آداب و فرهنگ شیعی را گسترش دادند. فضای جدید فرهنگی، شعیان را به کوشش و تلاش فزون‌تر و‌اداشت. وزیران دانشمند آل بویه همچون شاپور بن اردشیر (در بغداد)‌ و صاحب بن عباد (در ری) زمینه لازم برای گسترش فرهنگی مسلمانان و به‌ویژه فرهنگ شیعی را پدید آوردند. در این زمان این نکته ثابت شد که اگر آزادی عمل دانشمندان شیعی از آنان سلب نشود موفقیت آنان در گسترش فرهنگ اسلامی حتمی است.

این دوره، عصر طلایی شکوفایی فرهنگ اسلامی در همه‌ زمینه‌ها بود. شیخ مفید (م ۴۱۳ ق)، شیخ طوسی (م ۴۶۰ ق)، سید مرتضی (م ۴۳۶ ق)، سید رضی (م ۴۰۶ ق)، بوعلی سینا، خوارزمی، صاحب بن عباد و… در این روزگار می‌زیستند.

کتابخانه‌های بسیار بزرگ بغداد و ری زمینه‌ساز گسترش فرهنگی بود. کتابخانه بزرگ شاپور بن اردشیر (وزیر دانشمند آل بویه) هشتاد هزار جلد کتاب داشت که بسیاری از آنها به خط مؤلف و یا کاتبان مشهور بود. تعداد کتاب‌های کتابخانه سید مرتضی را نیز هشتاد هزار جلد برشمرده‌اند.

مقدمه

حدیث شیعه از چه زمانی و از کجا آغاز شد؟ چه مراحلی را پشت سر نهاد و امروزه در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ آیا می‌توان برای احادیث، دوران فراز و فرود تصور کرد؟ اهمیت آن چیست و فوائد آن کدام است؟

پاسخ به پرسش‌های فوق نیازمند بررسی تاریخ حدیث شیعه است.

اهمیت شناخت تاریخ حدیث شیعه

نگاه بسیط و سطحی به حدیث، تنها خواندن و درک پاره‌ای از مفاهیم آن است. این ساده‌نگری در روبرو شدن با حدیث در بسیاری از موارد ما را از فهم دقیق محتوای حدیث محروم می‌نماید زیرا بستر پیدایش سخن معصوم مورد توجه قرار نمی‌گیرد. در حالی‌که رویکرد تاریخی به آثار معصومان به مجموعه‌ سخنان، رفتارها و تأییدهای آن بزرگواران معنایی ویژه می‌بخشد و سیر پیدایش و گسترش آموزه‌های وحیانی و الهی را فراروی شیفتگان آثار ائمه قرار می‌دهد. بسیاری از پرسش‌ها درباره‌ ناسازگاری احادیث در نگاه تاریخی جوابی درخور می‌یابد همچنین سؤالاتی پیرامون افزایش و کاهش شمار احادیث فقهی، کلامی، اخلاقی و… بدون توجه به زمان صدور آن احادیث همچنان بی‌پاسخ می‌ماند. این همه، قسمتی از اهمیت تاریخ نقل سخنان و رفتارهای ائمه است که در تاریخ حدیث شیعه بدان توجه می‌شود کوتاه سخن آنکه نگاه تاریخی به حدیث از نگاهی بسیط و مقطعی بسیار سودمندتر است و تصویری کلی از حدیث ارائه می‌دهد که با مطالعه‌ آن می‌توان آراء ‌و تحولات مختلف در سیر صدور دوره حدیث را شناخت.

نگاه تاریخی دلایل افزایش و یا کاهش احادیث فقهی، مسائل اخلاقی، بحث‌های کلامی مثل قضا و قدر و سؤالات فراوان دیگر را در عصر صدور تبیین می‌کند.

فوائد شناخت تاریخ حدیث شیعه

۱ـ شناخت فرهنگ حدیثی زمانه

مهم‌ترین فائده تاریخ حدیث آشنایی با زمان صدور روایت است. آشنایی با اسباب صدور حدیث در فهم سخن معصومین نقشی محوری دارد. با شناخت تاریخ حدیث می‌توان تأکید فراوان امام علی به زهد و دنیاگریزی را دریافت. توصیه‌های اجتماعی امام صادق در برخورد با صوفیان معنا می‌یابد و از همین رهگذر بستر مناظرات علمی امام رضا، احتجاجات امام مجتبی، امام جواد و امام هادی هویدا می‌شود و معنای زیبای احادیث این بزرگواران روشن‌تر می‌گردد.

همچنین اسباب اختلاف حدیث، حلّ برخی احادیث متعارض و نیز شناخت احادیث تقیه‌‌ای نیز از فوائد تاریخ حدیث است.

۳ـ آشنایی با روش‌های آموزشی

معصومین در همه دوران‌ها به ترویج فرهنگ الهی در میان جامعه شیعه و سنی اهتمام ورزیدند و شرایط سخت، آنان را از بازگو کردن سخن حقّ باز نداشت و تنها روش‌های آن بزرگواران تغییر پیدا کرد.

شرایط سیاسی و اجتماعی متفاوت دوران امامان، تجربه‌های مختلفی از روش‌های نشر علم را پیش روی شیعیان قرار داد.

نشر احادیث به روش مستقیم و شفاهی، مکاتبه، مناظره، احتجاج و پرسش و پاسخ از اقدامات فرهنگی امامان معصوم در این دوران است.

نمایی از تاریخ حدیث شیعه

۱ـ دوره حضور

الف) عصر تولد و رشد: از زمان پیامبر تا امام سجاد

ب) دوره شکوفایی: عصر صادقین

ج) عصر تثبیت و تحکیم: پس از امام صادق

۲ـ دوره غیبت

الف) دوران غیبت صغری

ب) قرن چهارم و پنجم، دوره طلایی حدیث شیعه

ج) قرن ششم تا نهم، دوره فترت

د) قرن ده و یازده، دوره شکوفایی دوباره

هـ) قرن دوازده تا دوره معاصر

و) دوره معاصر

حدیث در دوران پیامبر

سرآغاز پیدایش حدیث با مطالعه د‌ر شخصیت بی‌همتای پیامبر و دوران ظهور اسلام همراه است. بدون تردید بازشناسی دوران جاهلیت و ظهور اسلام در چنین محیطی دیجور بر زیبایی‌های سخنان پیامبر خواهد افزود.

ویژگی‌های دوران جاهلیت

محیط خشک و لم یزرع حجاز مردمان این سرزمین را از فرهنگ‌ها، اقوام و معارف الهی رایج در آن روزگار بیگانه ساخته بود و در نتیجه عصبیت‌های قومی، خشونت، درنده‌خویی، فحشا، فساد و زورگویی در آنان بیداد می‌کرد کاهنان بی‌خبر از فرهنگ، طلایه‌دار فرهنگ و اعتقاد مردم بودند و شاعران در شعر خود،‌ که تنها مظهر فرهنگی آن دوران بود، به توصیف زن، شراب و اسب بسنده می‌کردند.

پیدایش حدیث

جاذبه قرآن، کلام وحی الهی همراه با مقبولیت و بلندمرتبگی پیامبر طبقات فرودست جامعه را گِرد پیامبر جمع کرد و گفتار و کردار ایشان، شالوده ابتدایی حدیث‌گویی در میان مسلمانان را پی‌ریزی کرد.

رسول خدا با برگزاری جلسات عمومی در مسجد، آموزش‌های اختصاصی به یاران خود، ایراد خطبه‌های به یادماندنی در مناسبت‌های گوناگون و نیز املای حدیث بر امیر مؤمنان همگان را به نقل و گسترش این فرهنگ ترغیب می‌فرمودند.

با توجه به ضرورت دگرگون‌سازی فرهنگ جاهلی، احادیث اخلاقی در میان سخنان آن بزرگوار نمود ویژه‌ای دارد. همچنین تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، پیدایش و تبیین قواعد حقوقی و احادیث فقهی را ضروری می‌ساخت. احادیث اخلاقی، فقهی و قواعد حقوقی را می‌توان سه رکن اساسی میراث حدیثی پیامبر برشمرد.

کتاب‌های تحف‌العقول نگاشته حرانی، نزهه الناظر نوشته حلوانی، سنن‌النبی نگاشته علّامه طباطبایی، مکاتیب الرسول تألیف احمدی میانجی، سنن‌النبی گردآوری مدیر شانه‌چی و حکمت‌نامه پیامبر اعظم تألیف محمدی ری‌ شهری منابع مفیدی جهت مطالعه میراث حدیثی پیامبر هستند.

امام علی در تاریخ حدیث شیعه

امام علی امام اول و معصوم دوم از منظر شیعیان است. از منظر عادی و در ارتباط با حدیث نبوی نیز امام جایگاه ویژه‌ای دارد که از تمامی اصحاب پیامبر متمایز است.

اولین مسلمان و شاگرد خاص پیامبر بوده و ساعات خاصی برای آموزش داشته‌اند. ذهنی جستجوگر همراه با کتابت احادیث پیامبر در مجموعه‌هایی مختلف از ویژگی‌های دیگر امام علی به شمار می‌رود.

دوران طولانی حضور پس از رحلت پیامبر به مدت سی سال و به‌ویژه‌ دوران پنج‌ ساله خلافت حضرت موجب شد که سخنان و مکتوبات ایشان در جوامع حدیثی و تاریخی شیعه و سنی نقل شود. خطابه‌های بلیغ و عمیق حضرت، سبب احترام همه افراد حتی مخالفین ایشان شده است.

میراث حدیثی امام علی

نقل روایات پیامبر

همراهی ۳۳ ساله امام علی با پیامبر (۱۰ سال قبل از بعثت به اضافه ۲۳ بعد از بعثت) و همراه و همراز بودن وی با پیامبر موجب اخذ و انتقال گنجینه عظیمی از معارف توسط ایشان به نسل بعد شد.

افزون بر نقل روایات رسول الله برای مردم، حضرت ایشان سه اثر مکتوب به نام‌های صحیفه، کتاب و مصحف امام علی نیز داشته‌اند. صحیفه امام علی مجموعه‌ای کوچک از روایات پیامبر بوده است این مجموعه که در کتاب‌های اهل سنت بدان اشاره شده همیشه همراه حضرت بوده است.

کتاب امام علی مجموعه‌‌ای بسیار بزرگ (طوماری به طول هفتاد ذراع) بوده است که از ودائع امامت شمرده شده است. بعضی از ائمه آن را بر اصحاب خاص قرائت کرده و یا نشان داده‌اند. مصحف امام علی نیز که همراه با تفسیر و نکات پیرامونی قرآن بوده در اختیار ائمه است.

روایات امام علی

امام علی در حضور پیامبر کمتر از جانب خود سخن گفته و یا رأی و نظر ابراز کرده‌اند. پس از رحلت پیامبر و تا آغاز شورش علیه عثمان احادیث اندکی برای ما گزارش شده که بعضی از آنها در نهج‌البلاغه آمده است. در اواخر دوران عثمان و به‌خصوص در زمان خلافت حضرت، شمار فراوانی از احادیث ایشان برای ما گزارش شده است که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم.

۱ـ خطبه‌ ها

خطبه‌ها مشهورترین گروه سخنان امام علی است که زیبایی آنها سبب توصیف ایشان به امام الخطباء گشته است. خطبه‌های فراوان توحیدی، خطبه‌های حماسی، سخنان اخلاقی و مواعظ از این مجموعه است. بسیاری از این خطبه‌ها در نهج‌البلاغه آمده است. یکی از علل شیوع خطبه‌های حضرت،‌ بلاغت تام آن بوده که موجب رواج نهج‌البلاغه در میان همه مسلمانان نیز شده است.

۲ـ نامه‌ ها

این بخش از روایات و به‌خصوص نامه‌های امام به کارگزاران خویش نمایانگر شاخصه‌های حکومت علوی و مبانی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی امام علی است.

نامه مشهور ایشان به مالک اشتر را می‌توان پیمان‌نامه حکومت اسلامی در همه عصرها دانست. توصیه‌های ایشان به مردمان و به‌خصوص نزدیکان خویش نیز از حادیث ناب به شمار می‌رود. وصیت ایشان به فرزندان (نامه ۴۵ نهج‌البلاغه) و نامه بلند ایشان به امام حسن (نامه ۳۱ نهج‌البلاغه) نیز شایسته ذکر هستند. نامه‌نگاری و اطلاع‌رسانی حضرت به مردم و نگارش نامه برای دشمنان حضرت نیز گزارش شده است.

دوران شش ماهه‌ قیام امام حسین پس از مرگ معاویه تا زمان شهادت حضرت ویژگی خاصی در تاریخ حدیث دارد. از این دوران احادیثی حماسی و سرشار از ابهت، عشق و اخلاص گزارش شده است که موجب اهتزاز روح و طرب معنوی است.

۳ـ گزارش سیره امام علی

مجموعه روش‌ها، کنش‌ها و واکنش‌های حضرت در محیط خانواده، به‌عنوان فرد معمولی جامعه و یا با عنوان حاکم اسلامی راه‌گشای تمامی افراد در مواجه با مسائل و موضوعات متفاوت است.[۱]

۴ـ قضاوت‌ ها

شیوه خاص و پیشرفته قضایی امام علی در تحقیق، قضاوت و آداب آن به‌گونه گسترده در کتاب‌های فقهی گزارش شده است و مجموعه‌ای قابل توجه است.

۵ـ دعاها

ادعیه امام علی بسیار درازدامن و گسترده است. این مجموعه حجمی بیش از صحیفه سجادیه دارد. دعای مشهور کمیل از این گروه است.

۶ـ اشعار

برخی حدود پانصد شعر را به حضرت نسبت داده‌اند.[۲] اگرچه این ادعا مورد خدشه قرار گرفته است، ولی انتساب برخی اشعار به امام علی ثابت است.

شاگردان امام علی

ابو رافع، عبدالله بن عباس، سلیم بن قیس، حارث اعور و… شاگردان خاص حدیثی امیر مؤمنان هستند. سخنان امیر مؤمنان در کتاب‌های تحف‌العقول، نهج‌البلاغه سید رضی، نهج‌السعاده محمد باقر محمودی، غرر الحکم آمدی،‌ مئه کلمه جاحظ و شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید، جمع‌آوری شده است.

حضرت فاطمه و میراث حدیثی ایشان

برخی روایات پیامبر به واسطه حضرت فاطمه به ما رسیده و در کتاب‌های حدیثی شیعه و سنی درج شده است. علاوه بر نقل روایات پیامبر روایات باقی مانده از ایشان در سه بخش خطبه‌ها، ادعیه و مصحف گزارش شده است.

خطبه فدکیه

مشهورترین بخش از سخنان حضرت خطبه‌های ایشان است که پس از به تاراج رفتن خلافت پیامبر در مسجد و منزل ایراد کرده‌اند. خطبه مشهور فدکیه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. تبیین معارف ناب، موقعیت‌شناسی، بیان نمودن جایگاه واقعی ولایت، فصاحت و بلاغت خاص و… از ویژگی‌های این خطبه است.

مصحف حضرت فاطمه

این کتاب از ودائع امامت شمرده شده و مجموعه‌ای از سخنان حضرت جبرئیل با حضرت فاطمه می‌باشد که توسط امام علی به نگارش درآمده است. در این مجموعه اخبار حوادث و رخدادهای آینده اهل بیت و ذریه حضرت فاطمه مورد اشاره قرار گرفته است.

سخنان فاطمی در کتاب‌های عوالم العلوم محدث بحرانی، مجلدات مربوط به حضرت زهرا بحارالأنوار: ج ۴۳، مسند حضرت فاطمه عزیزالله عطاردی، مسند فاطمه سیوطی و… جمع‌ آوری شده است.

حدیث در دوران امام حسن و امام حسین

پس از شهادت امام علی و گسترش سلطه معاویه بر تمامی ارکان جامعه مسلمانان، مراجعه مردم به امام حسن و امام حسین بسیار کم و بی‌رونق بود. با توصیه معاویه به کارگزارانش، نقل یک‌ سویه حدیث آغاز شد زیرا معاویه از دستگاه حکومتی‌اش می‌خواست تا در فضائل عثمان و دیگر صحابه حدیث بگویند و با هر کسی که در فضیلت امام علی و اهل بیت حدیثی نقل می‌کند برخورد کنند.[۳]

بیشتر سخنان نقل شده از این دو امام مواعظ اخلاقی است که در جلسات خصوصی بیان می‌کرده‌اند. البته احادیث فقهی بسیار کمی نیز از آنان نقل شده است.

احتجاج و مباحثه با مخالفان اهل بیت که تلاش در کاستن مقام امیر مؤمنان را داشتند در احادیث امام حسن گزارش شده است. د‌ر میراث حدیثی امام حسین دعا نقش ویژه‌ای دارد از جمله ادعیه مشهور امام حسین مناجات حضرت در صحرای عرفات می‌باشد که از متون زیبا و بلند معرفتی شمرده می‌شود.

دوران شش ماهه‌ قیام امام حسین پس از مرگ معاویه تا زمان شهادت حضرت ویژگی خاصی در تاریخ حدیث دارد. از این دوران احادیثی حماسی و سرشار از ابهت، عشق و اخلاص گزارش شده است که موجب اهتزاز روح و طرب معنوی است.

برای آشنایی با سخنان ایشان به کتاب‌‌های مسند الامام المجتبی و مسند الامام الشهید، عزیزالله عطاردی، الالفین حیدر مؤید، موسوعه ‌کلمات الامام الحسن و موسوعه کلمات الامام الحسین از پژوهشگاه باقرالعلوم مراجعه کنید.

حدیث در دوره امام سجاد

دوران زندگانی و امامت امام سجاد از سخت‌ترین ایام زندگانی امامان به شمار می‌رود. افزون بر حادثه عاشورا و اسارت اهل بیت،‌ فتنه عبدالله بن زبیر، واقعه حرّه، قتل عام مسلمانان در مدینه، حمله به مکه و تخریب خانه کعبه، فرمانروایی ابن زیاد و حجاج، خونریزترین سرسپردگان بنی‌امیه، همه و همه با دوران امامت آن بزرگوار هم‌زمان است.

گونه‌های حدیثی امام سجاد

۱ـ دعا

امام سجاد از شیوه لطیف و احساس‌برانگیز دعا بسیار بهره‌ برده‌اند بیشتر متون گزارش شده از ایشان دعا و نیایش است.

۲ـ مواعظ اخلاقی و اجتماعی

در برخی متون، منبر رسمی امام سجاد در مدینه گزارش شده است امام مواعظ اخلاقی خود را در فرصت‌های مناسب بیان می‌فرمود.

۳ـ میراث مکتوب

الف) صحیفه سجادیه

مهم‌ترین اثر به جای مانده از امام زین‌‌العابدین است که در ابتدا ۷۵ دعا بوده است و اکنون ۵۴ دعا در آن موجود می‌باشد. این مجموعه زیبا، نمایانگر روح نیایش حضرت و آموزنده زیباترین روح پرستندگی است.

ب) رساله حقوق

یکی از مشهورترین میراث مکتوب ائمه، رساله حقوق امام سجاد است که در آن پنجاه حق فردی و عمومی افراد شمارش شده است.

ج) رساله زهد

این رساله در زمان امام سجاد منتشر شد و نسخه‌ای از آن را ابوحمزه ثمالی در سفر به یمن مشاهده و خدمت امام عرضه کرد و امام آن را تأیید فرمود.

برای آشنایی با روایات امام سجاد الصحیفه‌ السجادیه الجامعه، مؤسسه امام مهدی و حیاه‌ الامام زین العابدین، باقر شریف قرشی و حقوق از دیدگاه امام سجاد قدرت‌الله مشایخی مراجعه شود.

حدیث در عصر صادقین

دوران امام باقر و امام صادق در تاریخ حدیث شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد.

امامت این دو امام از سال ۹۴ تا سال ۱۴۸ هجری استمرار داشته است. سال‌های صد تا صد و چهل هجری عصر طلایی حدیث به شمار می‌آید، چرا‌که وجود شرایط ویژه موجب پرورش راویان فقیه و رواج حدیث در حوزه شیعی گشته است. این همه مرهون آماده بودن شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که موجب تمایز بین این دوران و دوران امام سجاد می‌باشد.

ویژگی‌های عصر صادقین

۱ـ شرایط سیاسی

سنت الهی این‌گونه است که نظام‌های اجتماعی نیز همانند افراد بشر دارای دوران کودکی، جوانی و پیری باشند و به أجل خود نزدیک گردند که «لَکلِّ امهٍ اجل»[۴]

سلطنت بنی‌امیه نیز در این سال‌ها به دوران پیری و اجل خود نزدیک گشت و عاقبت در سال ۱۳۲ هجری و پس از جنگ‌ها و کشمکش‌ها، جای خود را به دولت بنی‌عباس داد. امام باقر و امام صادق با نه خلیفه اموی و عباسی معاصر بوده‌اند. بیشتر این حاکمان مدت زمان کمی در منصب حکومت قرار گرفتند و قبل از اینکه جای پای خود را محکم کرده و سلطه خود را مستقر سازند حکومت‌شان پایان یافته است.

فزونی روایات امام رضا در کتب روایی اهل سنت پیامد حضور آن حضرت در خراسان است به‌گونه‌ای که شمار احادیث امام رضا در جوامع سنی بیش از احادیث صادقین است. برخی از محدثان بزرگ اهل سنت، طریق امام رضا به احادیث پیامبر را از بهترین سندهای حدیثی شمرده‌اند.

امام سجاد به دستور ولید بن عبدالملک، که از خشن‌ترین خلفای اموی بود، در سال ۹۴ هجری به شهادت رسید.[۵]

در سال ۹۵ هجری حجاج بن یوسف ثقفی، والی بصره و کوفه و جنایتکار خون‌ریز که دشمنی سرسخت با شیعیان امام علی داشت به هلاکت رسید و شیعیان، که مقر اصلی آنان در شهر کوفه بود، اندکی آسایش یافتند.

در سال ۹۹ هجری عمر بن عبدالعزیز به خلافت رسید. خلافت دو سال و نیمه او تأثیر فراوانی بر جامعه مسلمانان نهاد. او تدوین حدیث را جایز و ضروری شمرد و لعن و دشنام دادن امیر مؤمنان را ممنوع ساخت.

امام باقر نیز در سال ۱۱۴ هجری و در زمان حکومت هشام به شهادت رسید و امامت امام صادق آغاز شد.

عاقبت در سال ۱۳۲ هجری دولت بنی امیه منقرض شد و عباسیان به حکومت رسیدند. حکومت چهارساله سفاح ( اولین خلیفه عباسی) به قلع و قمع بنی امیه گذشت و پس از او منصور دوانیقی قدرت را در دست گرفت. پس از چند سال ظلم و تعدی حکومت منصور نسبت به اهل بیت و امام صادق افزون شد و اوضاعی شبیه به اختناق زمان بنی امیه پدید آمد.

گزارش تاریخی دوران صادقین روشن می‌کند که حکومت مرکزی در زمان این دو بزرگوار اقتدار پیشین خود را نداشت. افزون بر این قیام زیدیان در این سال‌ها و شهادت زین بن علی و فرزندش یحیی در سال ۱۲۶ و ۱۲۸ تا حد زیادی موجب تضعیف بنی امیه و مصون ماندن ائمه و شیعیان آنان از تعدی بود.

سال‌های ۱۲۶ تا ۱۴۰ هجری که دوران تزلزل بنی‌ امیه و عدم اقتدار بنی عباس به شمار می‌رود بهترین زمان برای نشر حدیث و معارف بود.

امام صادق از این فرصت به دست آمده بهترین بهره را برد و به تربیت شاگردانی دانشمند و فقیه پرداخت و فقه و معارف بلند مرتبه شیعی را بنیان نهاد.

از زمان خلیفه دوم کتابت و تدوین حدیث به طور رسمی ممنوع شد و این عمل عقلایی از فرهنگ مسلمانان رخت بربست. اگرچه شیعیان به این فرمان بی‌اعتناد بودند و برخی از غیر شیعیان نیز کم و بیش بدین کار می‌پرداختند، ولی نوشتن و تدوین حدیث در میان مسلمانان رواج نداشت و عملی مخفیانه و غیر عمومی، شمرده می‌شد.

عمر بن عبدالعزیز در حدود سال صد هجری به کتابت و تدوین حدیث فرمان داد. او در نامه‌هایی که به بعضی از علمای مدینه نوشت یادآور شد که سنت پیامبر در حال فراموش شدن است؛ بنابراین لازم است که سنن رسول خدا نوشته شده و جمع‌آوری گردد. اگرچه فرمان خلیفه اموی، که در واقع نقض دستور خلیفه دوم بود، ابتدا با اکراه از سوی علمای مدینه پذیرفته شد و آنان اشتیاق چندانی بدین کار نداشتند، ولی زمنیه را برای کتابت و تدوین حدیث از سوی شیعیان و برگزاری جلسات علنی آموزش حدیث توسط امام باقر آماده ساخت.

اندک اندک نوشتن حدیث، که امری مطابق با سیره عقلاء بود، در میان مسلمانان رایج شد و نوشته‌های حدیثی مورد احترام و تکریم قرار گرفت. جایگاه ویژه اهل بیت در نقل احادیث پیامبر که در طول نود سال فراموش گشته بود برای تمامی مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، شناخته شد. مردم و به‌ویژه دانشمندان برای نقل احادیث رسول خدا و یادگیری معارف او به اهل بیت رجوع می‌کرد و از سرچشمه زلال حکمت و معرفت ایشان سیراب می‌شدند.

مراجعه‌کنندگان به امام باقر و امام صادق بهترین سند احادیث پیامبر را طریقی می‌دانستند که از ائمه بزرگوار شیعه به رسول خدا می‌رسید. این وضعیت برخلاف دوران امام حسن تا امام سجاد بود چرا‌که در آن دوران توده مسلمانان به دنبال یادگیری علم و معرفت از امامان نبودند.

در آن دوره شخصیت فرهنگی امامان در سایه قرار گرفته بود. از جهت سیاسی نیز آنان به‌عنوان معارضین حکومت شناخته می‌شدند و همین ویژگی، مردم را از مراجعه به آنها باز می‌داشت. بدین سبب حتّی برای پرسش‌های فقهی و حدیثی به اشخاصی همانند قاسم بن محمّد بن ابی‌بکر، سعید بن مسیب و زُهْری مراجعه می‌کردند با وجود آنکه امام سجاد در مدینه حضور داشت.

۲ـ شرایط فرهنگی

فتوحات اسلامی در سرزمین‌هایی که پیشینه فرهنگی و تمدنی کهن داشتند سبب آشنایی مسلمانان با دیگر فرهنگ‌ها گشت. تمدن‌های ایران، روم و یونان سابقه‌ای دیرین داشتند و مباحث فراوانی در زمینه‌های مختلف (همچون منطق و فلسفه) را مطرح کرده بودند.

آشنایی مسلمانان با این فرهنگ‌ها سبب پیدایش شبهات و سؤالات جدید در زمینه‌های گوناگون شد. دانشمندان مشهور و سنتی اهل سنت از پاسخ گفتن به این شبهات ناتوان بودند. در نتیجه فرهیختگان جامعه اسلامی رو به سوی اهل بیت آوردند. بعضی از دانشمندان بزرگ شیعی همانند زراره، حمران و هشام بن حکم از این گروه هستند. آنان ذهنی فعال،‌ ناآرام و روحی خروشان داشتند و پس از بررسی فرقه‌های مختلف مذهبی روح بلندشان تنها در مقابل امامان بزرگوار شیعه سر تعظیم فرود آورده مجذوب ایشان گشتند. حتّی ملحدینی همچون ابن ابی‌العوجاء نیز برای پاسخ شبهات خود به امامان شیعه روی آوردند.

مجموع این شرایط باعث شد زمینه لازم برای نشر فرهنگ شیعی و تربیت شاگردان زبده و محقق آماده شود.

محمّد بن مسلم سی هزار حدیث از امام باقر و شانزده هزار حدیث از امام صادق شنیده است.[۶] این تعداد چند برابر تمامی متون احادیث اهل سنت از پیامبر است.

راویان حدیث در این دوره با راویان حدیث در دوره‌های پیشین تفاوت داشتند. آنان افرادی فقیه و دانشمند بودند که نه فقط برای تیمن، تبرک و ابراز دوستی بلکه برای یادگیری عمیق، دقیق و پرسش از لایه‌های ناپیدای معارف به حضور امام می‌رسیدند. پرسش افرادی همانند زراره و محمّد بن مسلم از امام صادق، جهت یافتن پاسخ مشکلی بود که برای فقها ایجاد می‌شد. به همین سبب ابوحنیفه (فقیه عراق و کوفه) و ابو لیلی (قاضی کوفه) مستقیم یا غیر مستقیم به حضور محمّد بن مسلم رسیده و مشکلات خود را از او می‌پرسیدند و او با استفاده از احادیث ائمه و روش فقهی که از اهل بیت آموخته بود به آنان پاسخ می‌داد.[۷]

کوشش‌های صادقین

عطش جامعه مسلمان به‌ویژه شیعیان برای یادگیری معارف الهی موجب آن شد که فعالیت امام باقر و امام صادق شاخص و زبانزد شود؛ از این‌رو بیشتر احادیث ما از صادقین می‌باشد.

بیش از ۶۰% از احادیث شیعه از امام باقر و امام صادق نقل شده است. در جوامع حدیثی اهل سنت نیز روایات زیادی از امام باقر و امام صادق وجود دارد. شیخ مفید درباره امام باقر نوشته است:

بقایای صحابه و بزرگان تابعان و فقیهان، معارف دین را از ایشان روایت کرده‌اند به‌گونه‌ای که فضایل ایشان برای همه ‌مردم معلوم شد و شخصیت ایشان ضرب‌المثل برای علم گشت و سخنان زیادی در ستایش ایشان گفته شد.[۸]

او درباره امام صادق نیز می‌نویسد:

مردم آن سان دانش او را نقل کردند که آوازه‌اش در همه جا پیچید و دانشجویان از هر سو به طرفش شتافتند از هیچ یک از امامان و عالمان اهل بیت به اندازه ایشان روایت نقل نشده است و هیچ‌کدام به اندازه ایشان شاگرد نداشته‌اند پژوهشگران حدیث با وجود اختلاف نظری که دارند اسامی شاگردان معتبر ایشان را جمع کرده‌اند که چهار هزار نفر می‌باشند.[۹]

کوشش‌های صادقین مدت زمانی بیش از پنجاه سال استمرار داشت و موجب شکل‌گیری فرهنگ شیعی و تأثیرگذاری بر فرهنگ اهل سنّت گردید.

توصیه‌ها و سفارش‌های اخلاقی در آموزه‌های تمامی معصومان در همه دوران‌ها مشاهده می‌شود،‌ امّا فرهنگ اجتماعی دین در احادیث صادقین بیشتر نمایان است. امام صادق د‌ر هنگام رواج صوفی‌گری در میان اهل سنت یاران خود را با سلاح اخلاق و دعا تجهیز نمود و آنان را مزین به اخلاق الهی فرمود.

مطالعه وصیت زیبای امام صادق به عبدالله بن جندب و تأمل در موارد اخلاق اجتماعی آن بسیار پسندیده است.[۱۰]

شمار دعاهای امام صادق بیش از ادعیه امام سجاد است و افزون بر آن بسیاری از ادعیه ائمه پیشین و از جمله صحیفه سجادیه نیز به واسطه امام صادق نقل شده و به دست ما رسیده است.[۱۱]

رساله اهلیلجه، توحید مفضّل، نامه‌ امام به عبدالله بن نجاشی والی اهواز و رساله معایش العباد را از مکتوبات حدیثی امام صادق برشمرده‌اند

حدیث در دوران پس از صادقین

از سال ۱۴۵ هجری تا سال ۲۶۰ هجری و آغاز غیبت صغری، دوران جدیدی برای حدیث آغاز می‌شود که مقارن با دوران امامت پنج امام شیعه است و با دورهّ پیشین تفاوتی آشکار دارد.

بررسی وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این دوران، به فهم لایه‌های تاریخی حدیث شیعه یاری می‌رساند:

۱ـ وضعیت سیاسی

سلطه تمام عیار بنی‌عباس بر جامعه اسلامی و خفقان و فشار شدید نسبت به امامان شیعه در این دوران کاملاً آشکار است در این مدت ۱۱۵ ساله، شش امام معصوم به شهادت رسیدند. امام کاظم به زندان افتاد و امام هادی، امام عسکری و امام مهدی : در منطقه نظامی و زیر نظر حکومت عباسی در تبعید به سر بردند.

۲ـ وضعیت اجتماعی

افزایش تعداد شیعیان و پراکندگی جغرافیایی مناطق شیعی از مدینه و کوفه فراتر رفته و به قم، طبرستان، خراسان، بغداد، مصر و یمن گسترش یافته بود. هم زمان با رفاه عمومی که در این زمان ایجاد شده بود وضعیت مالی شیعیان نیز بهبود یافته و وجوهات مالی، همچون خمس و سایر درآمدها،‌ به سوی امامان سرازیر شد پیدایش تشکیلات منسجم وکالت برای ساماندهی امور اجتماعی و مالی شیعیان در سراسر خلافت اسلامی بود.

۳ـ وضعیت فرهنگی

فرهنگ شیعی در زمان صادقین انسجام یافته بود و نگارش‌های حدیثی با اصول اربعمائه آغاز شد و به کتاب‌های موضوعی و سپس جوامع حدیثی تبدیل شد. با توصیه امامان فرهنگ مراجعه به عالمان و دانشمندان جایگزین مراجعه مستقیم به امام شد. افزایش مکتوبات حدیثی ائمه، پدید آمدن کتاب‌های مسائل، احتجاجات و مباحثات کلامی ائمه و اصحاب ایشان و نیز پیدایش علوم حدیثی مانند درایه، رجال و گسترش عرضه حدیثی همگی از ویژگی‌های فرهنگی این دوران به شمار می‌آید.

شیوه‌ های نشر حدیث

با توجه به فشارها و تضییقات دستگاه خلافت و افزونی گستره حدیث و منطقه جغرافیایی شیعیان، نیاز به شیوه‌های نشر حدیث و روش‌های جدید آموزشی دو چندان ‌گشت. از این‌رو شیوه‌های آموزش حدیث تغییر کرد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

الف) وکالت

دوری مسافت شیعیان و دشواری ارتباط مستقیم با امام به‌ویژه در دوره‌ زندان و تبعید سبب شد امامان با مشابه‌سازی شرایط غیبت، فرهنگ مراجعه به عالم را جایگزین مراجعه به امام نمایند. در هر منطقه‌ای شخصی از طرف امام پاسخگویی به سؤالات و نیز حلّ و فصل خصومات را بر عهده گرفت. اینان پرسش‌های مردم را به امام می‌رساندند و پاسخ‌های امام را به مردم منتقل می‌کردند. آنان نماینده امام در امور علمی، اجتماعی، سیاسی و… بوده و به‌عنوان «وکیلان ناحیه مقدسه» شناخته می‌شدند.[۱۲]

ب) مکاتبات

نگارش نامه و درخواست پاسخ از امام از دوران امام صادق شروع و در زمان امام کاظم و ائمه ‌متأخر گسترش یافت گاه نامه‌های مستقیم امامان به برخی اصحاب مانند علی بن یقطین، حسین بن مختار نیز انجام می‌شد.[۱۳]

ج) مسائل

پرسش از نادانسته‌های فقهی و غیر فقهی از زمان رسول‌الله در بین مسلمانان رواج داشت. از دوران امام باقر و امام صادق سؤال‌های تخصصی و مبنایی جایگزین پرسش‌های خصوص و شخصی شده افرادی مانند زکریا بن آدم، محمد بن سلیمان زراری، هارون بن مسلم، یعقوب بن یزید، یعقوب بن اسحاق و… کتاب‌هایی با نام مسائل داشته‌اند. مشهورترین کتاب مسائل، نوشته علی بن جعفر برادر کوچک امام کاظم است که امروزه به نام مسائل علی بن جعفر شهرت دارد. این کتاب مجموعه پرسش‌های او از امام کاظم در موضوعات مختلف فقهی است.

توصیه‌ها و سفارش‌های اخلاقی در آموزه‌های تمامی معصومان در همه دوران‌ها مشاهده می‌شود،‌ امّا فرهنگ اجتماعی دین در احادیث صادقین بیشتر نمایان است. امام صادق د‌ر هنگام رواج صوفی‌گری در میان اهل سنت یاران خود را با سلاح اخلاق و دعا تجهیز نمود و آنان را مزین به اخلاق الهی فرمود.

د) احتجاجات

احتجاجات و مناظرات ائمه متأخر شیوه‌ای موثق در نشر حدیث بود که در دوران امام رضا و در مجالس مأمون شهرت یافت. هنگام ایجاد شبهه امامت در سن کودکی در دوره امام جواد و امام هادی میان شیعیان گسترش یافت؛ ائمه پیشین نیز از چنین شیوه‌ای بهره برده‌اند. مرحوم طبرسی در کتاب الاحتجاج به جمع‌آوری مناظرات امامان پرداخته است.

میراث حدیثی امام کاظم

مدرسه حدیثی امام صادق موجب رونق حوزه حدیث و معارف اسلامی در دوران امام کاظم گشت در این زمان تنها در مسجد کوفه نهصد استاد حدیث در حلقه درس خود، احادیث امام صادق را بیان می‌کردند از همین‌رو با آنکه امام کاظم بیشتر عمر خود را در دوران سخت منصور و هارون و گاه در زندان گذرانید، ولی به سبب وجود عوامل پیش گفته بیش از دو هزار حدیث از ایشان در دست است گاه نقل روایت به‌گونه شفاف از امام پیامدهای سختی داشت از این‌رو در برخی روایات با کنایه از امام موسی بن جعفر یاد شده است. ابوالحسن عنوان حدیثی مشهور امام کاظم در روایات است. علاوه بر آن از العالم،‌ ابوابراهیم، العبد الصالح و… نیز یاد شده است.

حدیث و امام رضا

دعوت مأمون از امام رضا برای سفر به خراسان و در نهایت پذیرش ولایتعهدی از سوی ایشان، تأثیری گسترده در فرهنگ شیعی منطقه خراسان داشت. بررسی پیامدهای حضور امام رضا در خراسان در اواخر سال دویست هجری در تاریخ حدیث شیعه اهمیت دارد.

آثار حضور امام رضا در خراسان

۱ـ نشر میراث حدیثی شیعه

خراسان بزرگ شامل:‌ بخارا، سمرقند، افغانستان و خراسان کنونی یکی از پایگاه‌های گسترده و مهم حدیثی اهل سنت بود. چهار نفر از نویسندگان صحاح سته اهل سنت یعنی بخاری، مسلم، ترمذی و نسایی از این منطقه‌اند. حضور امام رضا در این منطقه سبب گسترش احادیث شیعه شد محدثانی که برای شنیدن حدیث به کوفه و مدینه سفر می‌کردند به سوی خراسان رهسپار شده و سخنان امام را می‌شنیدند. فزونی روایات امام رضا در کتب روایی اهل سنت پیامد حضور آن حضرت در خراسان است به‌گونه‌ای که شمار احادیث امام رضا در جوامع سنی بیش از احادیث صادقین است. برخی از محدثان بزرگ اهل سنت، طریق امام رضا به احادیث پیامبر را از بهترین سندهای حدیثی شمرده‌اند.[۱۴]

۲ـ همگانی شدن احادیث اعتقادی

با حضور امام رضا در خراسان، مأمون، خلیفه زیرک و دانشمند عباسی، با تشکیل جلسات مناظره، فرصت مناسبی را فراروی امام قرار داد. برگزاری این جلسات سبب شد تا احادیث مختلف اعتقادی و به‌ویژه مباحث امامت برای فرهیختگان و دوستداران ایشان روشن شود. به‌گونه‌ای که پس از شهادت امام رضا منصوص بودن امامت را پذیرفته بودند و امامتِ امامان خردسال به راحتی از سوی شیعیان پذیرفته شد و هیچ انشعابی در شیعه رخ نداد.

۳ـ تبدیل ایران به پایگاه شیعیان

حضور امام رضا در خراسان، سفرهای متعدّد امام‌زادگان به ایران را به ارمغان آورد. گسیل این امام‌زادگان که در میان آنان دانشمندان و راویان حدیث نیز دیده می‌شد، پایگاهی برای شیعیان فراهم آورد و برخی از شهرهای ایران مانند قم به یکباره رنگ و بوی شیعی یافت. شهادت امام رضا و حرم ایشان، منطقه خراسان را دوستدار فرهنگ شیعی کرد.

سه نوشته به امام رضا منسوب است: صحیفه الامام الرضا، فقه الرضا و طب الرضا. از میان این سه نگاشته، صحیفه الامام الرضا اعتبار ویژه‌ای دارد و در میان قدما کتابی مشهور شمرده شده است، فضل‌الله راوندی شرحی بر آن نگاشته است و نسخه‌های قدیمی آن نیز یافت می‌شود.

حدیث در دوران ائمه متأخر

در دوره امامت امام جواد تا امام مهدی هندسه معرفتی حدیث و معارف شیعی تکمیل شده، اصحاب عالم و دانشمند امام کاظم و امام رضا به تدوین و ترتیب احادیث پرداخته و جوامع حدیثی شیعه را پدید آوردند. مجالس حدیثی رواج داشت و مدارس حدیثی شکل می‌گرفت. موضوعات عقیدتی به‌ویژه توحید، امامت و شرائط امام در دوران امام رضا تبیین و شفاف گشت. اگرچه امام جواد، امام هادی و امام عسکری تحت نظرحکومت و یا در تبعید بودند، ولی جامعه شیعی به مسیر تکاملی خودش ادامه می‌داد.

فرهنگ مراجعه به عالمان و خبرگان دین در این دوره گسترش یافت و جامعه شیعی را برای ورود به عصر غیبت آماده می‌ساخت. این عوامل سبب شد تا احادیث نقل شده از این سه امام بزرگوار اندک و کم‌شمار باشد. احادیث گزارش شده ا‌ز هر یک از این امامان حدود چهارصد حدیث و در مجموع هزار و دویست حدیث است. احادیث نوشته شده توسط امامان متأخر نشان از فرهنگ جدید حدیثی شیعه دارد. حدود سی درصد روایات منقول از ایشان به صورت مکتوب بوده است که در پاسخ به محدثان بزرگ شیعه صادر شده است.

سازمان وکالت که در زمان امام کاظم شکل گرفته بود در این دوره منظم شد. منطقه و محدوده هر وکیل نیز مشخص گشته بود؛ زیرا با گسترش جغرافیایی سرزمین‌های شیعی، جامعه شیعی نیازمند تشکیلاتی بود که بتواند به‌گونه دقیق و منظم تمام شیعیان را تحت پوشش قرار دهد و اختلاف و ناهماهنگی بین آنان پدید نیاید.

تبیین عقاید صحیح شیعی و مبارزه با تفکر غالیانه در این دوران مشهود است. صدور متون دعا و زیارت توسط معصومان به‌ویژه صدور زیارت جامعه توسط امام هادی برای تبیین معارف شیعی و گسترش آن در قلب و عقل شیعیان است.

در این دوران جامع‌نگاری حدیث شیعی از سوی یونس بن عبدالرحمن و ابن ابی عمیر آغاز شد و با سلیقه خاص حسین بن سعید شکل نهایی خود را پیدا کرد. او با نگارش سی کتاب با نام ثلاثین گونه جدید و منظم نگارش فقهی را سامان داد. شیوه جامع‌نگاری فقهی او در دوره‌های پسین ادامه پیدا کرده و گسترش یافت.

حضرت عبدالعظیم حسنی، علی بن مهزیار، ابوهاشم جعفری، ابراهیم بن هاشم و… از راویان شاخص حدیث در این دوره هستند.

تاریخ حدیث شیعه در زمان غیبت

غیبت امام عصر دورانی جدید و تجربه نشده در تاریخ حدیث شیعه بود. ارتباط با امام زمان از طریق وکیلان خاص و سازمان وکالت محدود بود. نامه‌نگاری و پرسش از امام و نگارش توقیع از جانب ایشان تنها راه صدور حدیث بود. رجوع به عالمان دین جایگزین رجوع مستقیم به امام شد. این شیوه پیآمد و اثر رواج فرهنگ خاص تلقی معارف شیعی در زمان امامان سه‌گانه بود.

مدرسه حدیثی کوفه در این دوران رو به افول رفت و از رونق افتاد و مدرسه حدیثی قم جایگزین آن در گسترش معارف حدیثی شد. هجرت دانشمندانی چون ابراهیم بن هاشم و برقی از شهر کوفه به شهر قم سبب انتقال معارف حدیثی کوفه به قم گشت، این روایات بازبینی شده و با قوانین و شاخصه‌های حاکم بر مدرسه هماهنگ شد. مدرسه حدیثی قم از سال‌های دویست تا سال چهارصد هجری پررونق بود. دانشمندان بزرگ همچون علی بن ابراهیم، سعد بن عبدالله، صفار، ‌ثقه‌الاسلام کلینی، ‌ابن بابویه، محمد بن حسن بن ولید و ده‌ها دانشمند بزرگ در قم بالیدند. مدرسه ‌حدیثی قم در اوج دوران علمی خویش به سر می‌برد و بسیار شاداب و با نشاط بود. نگارش کتاب‌هایی همچون المحاسن، الکافی و من لا یحضره الفقیه نتیجه این نشاط فکری است.

مدرسه حدیثی بغداد نیز در این دوره رشد خود را آغاز کرده است. شیعیان که گرد مرقد امام کاظم و امام جواد سکنی گزیده بودند تشکیلات فرهنگی و اجتماعی ویژه‌ای پیدا کردند. حضور چهار نایب خاص امام زمان در بغداد به گسترش و تقویت جامعه شیعی و نظم و انضباط آن کمک کرد.

گفتنی است:‌ مدرسه بغداد پس از ظهور شیخ مفید (م ۴۱۳)، نابغه بزرگ شیعی (که حق عظیمی بر فرهنگ شیعه دارد) قوام یافت و شاخصه‌های جدی یک مدرسه حدیثی منطقی منظم و تأثیرگذار را یافت.

شکوفایی دوباره ‌فرهنگ و معارف شیعی در سده ۴ و ۵

سلسله آل بویه در ایران قدرت را در دست داشت و مناطقی از نقاط مرکزی و جنوبی را تحت سیطره خود گرفته بودند. آل بویه تمایلات شیعی داشته و آداب و فرهنگ شیعی را گسترش دادند. فضای جدید فرهنگی، شعیان را به کوشش و تلاش فزون‌تر و‌داشت. وزیران دانشمند آل‌بویه همچون شاپور بن اردشیر (در بغداد) ‌و صاحب بن عباد (در ری) زمینه لازم برای گسترش فرهنگی مسلمانان و به‌ویژه فرهنگ شیعی را پدید آوردند. در این زمان این نکته ثابت شد که اگر آزادی عمل دانشمندان شیعی از آنان سلب نشود موفقیت آنان در گسترش فرهنگ اسلامی حتمی است.

این دوره، عصر طلایی شکوفایی فرهنگ اسلامی در همه‌ زمینه‌ها بود. شیخ مفید (م ۴۱۳ ق)، شیخ طوسی (م ۴۶۰ ق)، سید مرتضی (م ۴۳۶ ق)، سید رضی (م ۴۰۶ ق)، بوعلی سینا، خوارزمی، صاحب بن عباد و… در این روزگار می‌زیستند.

کتابخانه‌های بسیار بزرگ بغداد و ری زمینه‌ساز گسترش فرهنگی بود. کتابخانه بزرگ شاپور بن اردشیر (وزیر دانشمند آل بویه) هشتاد هزار جلد کتاب داشت که بسیاری از آنها به خط مؤلف و یا کاتبان مشهور بود. تعداد کتاب‌های کتابخانه سید مرتضی را نیز هشتاد هزار جلد برشمرده‌اند (کتابخانه‌هایی با این عظمت، ‌در دوره ما نیز اندک است).

مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شخص در این دوره نابغه بزرگ جهان تشیع مرحوم شیخ مفید (م ۴۱۳ هجری) است. شیخ مفید با اثبات تفوق و قدرت علمی و در طی مباحثات کلامی با تمام مذاهب و فرق، توانست جامعه شیعی را از شکل یک گروه مطرود به صورت یک مذهب پیروز و با فرهنگ معرفی کند.

او سرآمدی علمی خود را بر تمامی علمای بغداد اثبات کرد. احترام امیران آل بویه نسبت به او نفوذ کلام خاصی به ایشان داده بود. تلاش شیخ مفید در پایه‌ریزی دقیق مکتب فکری شیعی در میان عالمان شیعی بی‌نظیر است.

حوزه علمی شیعی در زمان او در تمامی زمینه‌ها رشد کرد و ثمرات بزرگی به بار آورد.

این دوره بیش از یک قرن ادامه یافت (از سال ۳۳۴ تا ۳۴۴ هجری) و دوران رشد، شکوفایی و بالندگی فرهنگی شیعی نامیده می‌شود. در این زمان من لا یحضره الفقیه، تهذیب، استبصار،‌ نهج‌البلاغه، الارشاد و بسیاری کتب دیگر نوشته شد.

شیخ طوسی فقه جدید و تفریعی شیعه را بنیان نهاد و فقهی عمیق و کارآمد و مطابق با نیازهای زمان ارائه کرد. او با تألیف دو کتاب تهذیب و استبصار توانست به رفع اختلافات ظاهری متون حدیثی فقهی کمک شایانی کند.

در این دوره رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی نوشته شد و کتاب‌ها و مصنفات شیعه و راویان بزرگ شیعی به عالم اسلام شناسانده شد. ابن ندیم نیز با نوشتن کتاب مشهور خود با نام الفهرست تألیفات شیعیان و اهل سنت را در منظر مسلمانان قرار داد. ابوعلی سینا دانشمند بزرگ ایرانی نیز فلسفه و طب اسلامی را به جایگاه شایسته‌ای نزدیک کرد.

متأسفانه این دوران زیبا و با شکوه مدت زیادی دوام نیافت. اختلافات حکمرانان پایانی آل‌بویه سبب تضعیف آنان شد.

پس از قدرت یافتن سلجوفیان متعصب، شیعیان در مضیقه قرار گرفتند و در آتش‌سوزی سال ۴۴۸ هجری، در محله شیعه‌نشین کرخ خانه و کتابخانه شیخ طوسی و کتابخانه عظیم شاپور بن اردشیر در آتش سوخت.

دوره ‌فترت (۴۵۰ ـ۹۵۰ هجری)

سال‌های ۴۵۰ هجری تا ۹۵۰ هجری را دوره ‌فترت حدیث شیعی نام نهاده‌ایم. در طول این دوران پانصدساله، حدیث شیعه رخوت و خمودگی را تجربه می‌کرد. اگر‌چه گاه برخی حوزه‌ها همانند حوزه حله و برخی افراد همانند سید ابن طاووس و علّامه حلی جرقه‌ای نورانی در فضای فرهنگی شیعه پدید می‌آوردند ولی این افراد، حوزه‌ها و نگاشته‌های حدیثی، قابلیت استمرار و ماندگاری نداشت.

حدیث در قرن ده تا دوازده

از منظر بررسی رواج معارف حدیثی شیعی، چهار دوره تاریخی اهمیت ویژه دارند:

۱ـ عصر صادقین

۲ـ قرن چهار و نیمه قرن پنج

۳ـ قرن یازده و دوازده (دوران صفویه)

۴ـ دوران انقلاب اسلامی ایران

حدیث در قرن ده تا دوازده در تاریخ اسلامی ایران و شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد. در دوران صفویه زمینه مساعدی برای رواج فرهنگ شیعی پدید آمد. عالمان از این فرصت استفاده کردند و اقدامات مهم و زیربنایی انجام دادند.

در دوران صفویان امکان ازدیاد نسخه‌های حدیثی فراهم آمد و محدثان، نسخه‌های بسیاری را احیاء کردند. مراجعه به فهرست نسخه‌های خطی کتب حدیثی تفاوت آشکار این دو قرن را با قرون پیشین نشان می‌دهد. در این دوره کتاب‌های حدیثی شیعی از گوشه و کنار جمع‌آوری شده و تکثیر می‌شدند.

تشکیل یک دولت مقتدر شیعی سبب شد که دانشمندان شیعه فعالیت خود را افزون کنند، ‌مدارس علمی،‌ تعلیم و تعلم رونق یابد و فرهنگ عمومی شیعیان متعالی و بارور کند.

این دوره با نام عالمان مشهوری چون محقق کرکی،‌ شیخ بهایی،‌ ملاصدرا، ملا محسن فیض کاشانی، شیخ حر عاملی، میرداماد، مجلسی اول و علّامه مجلسی زینت یافته است. افزون بر این اشخاص، صدها عالم دینی دیگر نیز بوده‌اند که در دانش‌های فقه، حدیث و فلسفه کتاب‌هایی ماندگار از خود به یادگار گذارده‌اند که تا زمان حاضر نیز مورد استفاده است.

در این دوران، حدیث و معارف حدیثی جایگاهی ویژه داشته و اقدامات مهمی در زمینه علوم حدیث انجام شده است. مهم‌ترین این کوشش‌ها در شش بخش دسته‌بندی می‌شود:

۱ـ تکثیر نسخه‌ها

۲ـ جامع‌نگاری

۳ـ فقه الحدیث (شرح‌نویسی)

۴ـ تفسیر مأثور

۵ـ ترجمه

۶ـ علوم حدیثی

۱ـ تکثیر نسخه‌ها

خفقان حاکم بر جامعه اسلامی به‌ویژه سختگیری نسبت به شیعیان به‌گونه‌ای بود که امکان فعالیت آزاد در ترویج معارف شیعی وجود نداشت. این وضعیت سبب عدم رواج عام نوشته‌های حدیثی و معارف شیعی گشته بود. سختگیری بر شیعیان سبب اختفای نسخه‌های خطی حدیث و عدم دسترسی به آن می‌گشت. بسیاری از نسخه‌ها در هجوم متعصبان مخالف شیعی به آتش کشیده شد و بسیاری دیگر از ترس هجوم مأموران در پستوهای نمور خانه‌ها ضایع گشت و از انتقال به نسل بعد باز ماند.

در دوران صفویان امکان ازدیاد نسخه‌های حدیثی فراهم آمد و محدثان، نسخه‌های بسیاری را احیاء کردند. مراجعه به فهرست نسخه‌های خطی کتب حدیثی تفاوت آشکار این دو قرن را با قرون پیشین نشان می‌دهد. در این دوره کتاب‌های حدیثی شیعی از گوشه و کنار جمع‌آوری شده و تکثیر می‌شدند.

اهمیت کار علّامه مجلسی و دیگران در ضبط و تکثیر نسخه‌های صحیح و قابل اعتناد بود. نسخه‌های مصدر بحارالأنوار از بهترین نسخ کتاب‌های قدیمی به شمار می‌روند.

۲ـ جامع‌نگاری

در سده یازده و دوازده کتاب‌های جامع حدیثی ماندگاری نگاشته شد. جوامع متأخر شیعی (یعنی کتاب‌های وافی، وسائل الشیعه و بحارالأنوار) در این دوره نوشته شد.

فیض کاشانی کتب اربعه شیعه را با هم ترکیب کرد و کتاب زیبای وافی را سامان داد که بیشتر رنگ و بوی فقهی داشت. بیان‌های فیض کاشانی اعتبار این کتاب را بیشتر کرد. شیخ حر عاملی با اضافه کردن احادیث فقهی بیش از هشتاد کتاب حدیثی دیگر، کتاب ماندگار وسائل الشیعه را تدوین کرد که تا‌کنون دست‌مایه‌ فقیهان است. علّامه مجلسی با نگارش کتاب بحارالأنوار، بزرگ‌ترین جامع احادیث فقهی و غیر فقهی شیعه را تألیف نمود. پس از علّامه مجلسی مرحوم بحرانی کتاب عوالم العلوم را گسترده‌تر از بحارالأنوار نوشت.

۳ـ شرح‌نویسی و فقه الحدیث

مهم‌ترین و شایسته‌ترین تلاش دانشمندان در این دوره شرح‌نویسی احادیث است. تا قبل از این دوران احادیث غیر فقهی بررسی، تحلیل و شرح نشده بود. حتّی کتاب‌های مهم حدیثی ما همانند کتاب کافی شروح چندانی نداشت. مرحوم میرداماد نوشته است:

در طول ۷۰۰ سالی که از تألیف کتاب کافی گذشته است کسی از علماء به شرح احادیث و حل مشکلات آن نپرداخته است.[۱۵] رواج فرهنگ علمی در آن دوره موجب شد علماء به شرح احادیث پرداخته و کتاب‌هایی با این شیوه تألیف نمایند. مجلسی اول دو شرح به زبان عربی و فارسی بر کتاب من لا یحضره الفقیه نوشت. فیض کاشانی در کتاب وافی به شرح برخی از احادیث پرداخته است. ملاصدرا فیلسوف و دانشمند بزرگ این دوره کتابی در شرح اصول کافی دارد. ملا صالح مازندرانی نیز شرح مشهوری بر اصول کافی دارد. در قرن یازدهم حدود سی شرح بر قسمت‌هایی از کتاب کافی تألیف شد.[۱۶]

علّامه مجلسی کتاب مرآه‌ العقول را در شرح کتاب کافی و کتاب ملاذ الاخیار را در شرح تهذیب الأحکام نوشته است. در این دوره شروح متعددی بر کتاب صحیفه سجادیه نوشته شد که شرح سید علیخان مدنی شیرازی با نام ریاض السالکین (در هفت مجلد)‌ از آن جمله است.

۴ـ تفسیر مأثور

قرن یازده هجری دوره جلوه‌گری تفسیر مأثور (تفسیر منقول و روایی) است. چهار تفسیر روایی مشهور و ماندگار از این دوره بر جای مانده است:

۱ـ تفسیر صافی تألیف فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ ق) ‌که خلاصه آن با نام أصفی است.

۲ـ تفسیر البرهان تألیف سید هاشم بحرانی (م ۱۱۰۷ ق) ‌بیشترین روایات تفسیری را در بردارد که برخی از آنها اعتبار شایسته‌ای ندارند.

۳ـ تفسیر نورالثقلین تألیف عبد علی بن جمعه الحویزی (م ۱۱۱۲ ق) از بهترین کتاب‌های تفسیر مأثور است و علّامه طباطبایی نیز آن را ستوده است.[۱۷]

۴ـ تفسیر کنزالدقائق تألیف میرزا محمّد مشهدی (م ۱۱۲۵ هـ) نیمه دوم این کتاب و تفسیر نورالثقلین مشترک هستند و تفاوتی با یکدیگر ندارند.

۵ـ ترجمه

جنبش ترجمه ‌متون حدیثی به زبان فارسی از مهم‌ترین ویژگی‌های سده ‌یازدهم به شمارمی‌رود. پیش ا‌ز آن معارف الهی و احادیث ائمه منحصراً در اختیار طلاب و دانشمندان دینی بود. متون علمی به زبان عربی نوشته می‌شد و توده مردم تنها از طریق جلسات سخنرانی که به طور طبیعی چندان گسترده یا پربار نبود، مطالبی اندک از معارف اسلامی را دریافت می‌کردند.

فارسی‌نویسی و نشر معارف اسلامی در ایران سبب آشنایی بیشتر با این معارف گشت. نوشته‌های فارسی ملا محسن فیض کاشانی،‌ شیخ بهایی، مجلسی اول و علّامه مجلسی سرآمد این کتاب‌ها هستند. جامع عباسی نگاشته مشهور شیخ بهایی به زبان فارسی و مشابه رساله توضیح‌المسائل است. مجلسی اول کتاب لوامع صاحبقرانی را در شرح کتاب من لا یحضره الفقیه به زبان فارسی نوشت. بیش از نیمی از کتاب‌های علّامه مجلسی نیز به زبان فارسی است که بسیاری از آنان ترجمه احادیث هستند.

عهد مالک اشتر،‌ توحید مفضل، زیارت جامعه، دعای کمیل،‌ دعای مباهله،‌ دعای سمات، شرح دعای جوشن کبیر از جمله متون ترجمه‌ای علّامه مجلسی است.

۶ـ علوم حدیثی

علوم پیرامونی حدیث همچون رجال و درایه در این دوران رواج یافتند و کتاب‌های گوناگونی در موضوعات مختلف این علم نوشته شد.

میرداماد حاشیه بر رجال‌کشی و همچنین الرواشح السماویه (که جزء اول آن به علوم حدیثی مرتبط است)‌ را نوشت. شیخ بهایی کوچک‌ترین و زیباترین رساله در علم مصطلح الحدیث را با نام الوجیزه سامان داد و سپس کتاب مشرق الشمسین را نوشت.

چند کتاب رجالی در این دوره نوشته شد که مرحوم استرآبادی با نوشتن سه کتاب رجالی در صدر قرار دارد. دیگر علما همچون علّامه مجلسی نیز نگارنده کتاب رجال بوده‌اند. یکی از بهترین نگارش‌های رجالی در شناخت طبقات راویان کتاب جامع‌الرواه ‌نوشته محمّد بن علی اردبیلی است. بدین سبب این دو قرن و به‌خصوص قرن یازدهم را دورانی خاص و ویژه در نگارش‌های متفاوت و گوناگون معارف حدیثی می‌شماریم.

دوره معاصر

در سال‌های پس از دوره علّامه مجلسی، تلاش‌های حدیثی گسترش بیشتری یافت. امکانات نشر کتاب بوسیله چاپ سنگی، مخاطبان بیشتری برای حدیث پدید آورد.

مرحوم سید عبدالله شبّر (م ۱۲۵۴ هجری) از مهم‌ترین محدثان سده سیزدهم است که نگاشته‌های فراوان و عالمانه‌ای دارد. کتاب جامع‌العلوم و المعارف گسترده‌تر از کتاب کافی است. کتاب مصابیح الانوار نیز کتابی زیبا درباره روایات مشکل است.

محدث نوری نویسنده کتاب مستدرک الوسائل، مشهورترین محدث شیعی در قرن ۱۳ و ۱۴ است. سید محسن امین عاملی نیز نگاشته‌هایی در حدیث و علوم پیرامونی دارد.

محدث قمی (صاحب کتاب مفاتیح الجنان)، آیت‌الله بروجردی، علّامه طباطبایی، علّامه شعرانی،‌ علّامه تستری،‌ علّامه امینی و بالاخره امام خمینی نیز نگاشته‌هایی پیرامون حدیث و علوم جانبی آن دارند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و آماده شدن فضا برای نشر معارف شیعی، تلاش‌های حدیثی گسترش پیدا کرده و دستیابی به تکنولوژی جدید و وسایل ارتباطی همانند کامپیوتر و اینترنت، شیوه‌ها و راه‌های نشرحدیث را متنوع نموده.

 

پی نوشت ها:

[۱] . در جلد چهار موسوعه امام علی سیره حضرت جمع آوری شده است

[۲]. ر. ک: دیوان امام علی قطب الدین کیدری

[۳]. شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید، ج ۱۱، ص ۴۴ـ ۴۶

[۴]. سوره یونس، آیه ۴۹

[۵]. مروج الذهب و معادن الجواهر، ج ۳، ص ۱۸۰

[۶]. اختیار معرفه الرجال (رجال کشی)، ج ۱، ص ۳۸۶، ش ۲۷۶

[۷]. همان، ج ۱، ص ۳۸۳ـ ۳۹۳

[۸]. الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۱۵

[۹]. همان، ج ۲، ص ۹

[۱۰]. تحف العقول عن آل الرسول، ص ۳۰۳ و ۳۰۴٫

[۱۱]. الصحیفه الصادقیه عنوان کتابی است که دعاهای امام صادق را در حدود یک هزار صفحه جمع آوری کرده است. آقای آل طعان تدوین کننده این کتاب است و آقایان باقر شریف قرشی و سید محمد کاظم قزوینی نیز یک جلد از کتاب های موسوعه الامام الصادق خود را به ادعیه امام صادق اختصاص داده اند.

[۱۲]. ر. ک: سازمان وکالت، ص ۴

[۱۳]. الکافی، ج ۱، ص ۳۱۲

[۱۴]. امالی الطوسی، ص ۳۷

[۱۵]. الرواشح السماویه: فی شرح الاحادیث الامامیه، ص ۴

[۱۶]. ر. ک: مجله علوم حدیث، ش ۱۳، ص ۲ـ ۱۶، مقاله آیت الله رضا استادی با نام «ده نکته درباره شرح اصول کافی ملا صدرا»

[۱۷]. نورالثقلین، ج ۱، ص ۳

پاسخ دهید: